1999 Düzce Depremi: Araştırma Dosyası

Olay künyesi
UTC	12.11.1999 · 16:57:19 [1]
USGS–ANSS	usp0009hev ↗ [1]
Yerel saat	12.11.1999 · 18:57:19 UTC+2 [1]
Büyüklük	Mwc 7,2 USGS[1] · Mw 7,1 sismoloji yayınları[4]
Derinlik	10 km USGS [1]
Episantr	40,758°K · 31,161°D (Düzce merkezinin yaklaşık 8 km güneyi) [1]
Fay	Düzce Fayı · KAF’ın kuzey kolu [3] [4]
Mekanizma	Sağ yanal doğrultu atımlı [4]
Yüzey kırığı	Yaklaşık 40 km [3]
En büyük atım	5,00 ± 0,05 m sağ yanal [3]
En büyük şiddet	MMI IX USGS modeli [1]
En büyük ivme	Yaklaşık 0,8 g Bolu istasyonu [6]
Yapı hasarı	1.342 çökme · 7.081 ağır hasarlı yapı 26 Kasım geçici tespiti [8]
Kayıplar	845 ölü · 4.948 yaralı [18]

01 / 87 GÜN SONRA

87 gün sonra

12 Kasım 1999 Cuma günü saat 18.57’de Düzce ve çevresi henüz akşamın erken saatlerindeydi. Sarsıntı yaklaşık yarım dakika sürdü. Elektrik kesildi; Düzce, Kaynaşlı ve Bolu’da çok sayıda apartmanın katları çöktü, bazı binalar yana yattı ve farklı noktalarda yangınlar çıktı. [8]

Bölge üç ay önce 17 Ağustos Gölcük depreminden etkilenmişti. Düzce’de bazı yapılar o depremde çökmüş, bir bölümü hasar almış, çok sayıda bina ise incelemenin ardından yeniden kullanılmaya başlanmıştı. 12 Kasım bu stokun üzerine daha yakın bir kaynaktan ve Düzce’de daha ağır bir yer hareketiyle geldi. [5] [8] [9]

Çağdaş saha ekibi, 17 Ağustos sonrasında mavi “X” ile güvenli işareti verilmiş binalardan bazılarının 12 Kasım’da ağır hasar gördüğünü, bir örneğin ise çöktüğünü belgeledi. Bu gözlem, ikinci depremin yalnız önceden ağır hasarlı binaları bitirdiği biçimindeki basit açıklamayı geçersiz kılıyor: Kasım sarsıntısı, ağustosta hafif hasarlı veya gözle görünür hasarsız kabul edilen yapılarda da yeni ve ağır hasar oluşturdu. [8]

Gölcük ve Düzce depremleri birbirinden ayrı iki büyük kırılmaydı. 17 Ağustos’taki kırık doğuda Düzce Fayı’nın batı ucuna kadar yaklaşmıştı; 12 Kasım’da başlayan kırılma bu uçtan doğuya, Kaynaşlı’nın ötesine ilerledi. Geçici sismik ağın kaydettiği artçı dizileri de iki olayın bitişik fakat ayrı kırılma alanlarına sahip olduğunu gösterdi. [4] [5]

İlk saatlerde en ağır haberler Düzce merkezi, Kaynaşlı ve Bolu’dan geldi. Düzce–Bolu karayolundaki hasar, yoğun trafik ve kış koşulları erişimi zorlaştırdı. Sağlık yapılarının bir bölümü hasarlı olduğundan hastalar bahçelerde ve çadırlarda tedavi edildi; 17 Ağustos için bölgede bulunan yardım düzeni ise yeni afet alanına yönlendirildi. [8] [17]

02 / FAY VE SARSINTI

Fay ve sarsıntı

Deprem, Kuzey Anadolu Fay Zonu’nun kuzey kolundaki Düzce Fayı üzerinde meydana geldi. USGS’nin güncel kataloğu olayı Mwc 7,2 ve 10 kilometre derinlikte verir. Teleseismik dalga çözümüne dayanan araştırmalar ise Mw 7,1 sonucuna ulaştı. Bu nedenle iki büyüklük değeri aynı olay için farklı katalog ve çözüm yöntemlerinden gelir. [1] [4]

USGS episantrı 40,758°K–31,161°D koordinatındadır; bu nokta Düzce kent merkezinin yaklaşık 8 kilometre güneyine denk gelir. Türkiye’deki SABONET ağı farklı bir çözümde başlangıç noktasını 40,818°K–31,198°D olarak belirledi. Fay modeli kurulurken kullanılan bu ikinci konum yaklaşık 10,7 kilometre derinlikteydi. [1] [4]

Yüzey kırığı Gölyaka’nın güneyinden başladı, Eften Gölü’nün güneyini geçti, Düzce Ovası’nın güney kenarı boyunca doğuya ilerledi, Kaynaşlı’nın içinden geçerek ilçenin yaklaşık 5 kilometre doğusunda sona erdi. Arazide haritalanan toplam uzunluk yaklaşık 40 kilometreydi. Bunun batıdaki yaklaşık 9 kilometresi, 17 Ağustos’ta da hareket etmiş Gölyaka kesiminin yeniden kırılan bölümüdür. [3] [4]

Kırık boyunca hareket çoğunlukla sağ yanal doğrultu atımlıydı. Arazide ölçülen yatay ötelenme ortalama yaklaşık 3 metreye, Mengencik çevresinde 5,00 ± 0,05 metreye ulaştı. Eften Gölü yakınındaki geçiş kesiminde yatay harekete güçlü bir düşey bileşen eklendi ve yer yer 3–3,5 metre düşey yer değiştirme ölçüldü. Kaynaşlı’nın doğusunda yatay atım yaklaşık 1,5 metreye kadar azaldı. [3] [4]

Teleseismik model, kırılan fay düzlemini yaklaşık 40 kilometre uzunlukta ve 20 kilometre genişlikte, doğrultusu 262 derece ve kuzeye eğimi 65 derece olan bir yüzey olarak kurdu. Kayma odağın iki yanında gelişti. En büyük kayma alanı odağın doğusunda, daha küçük ve sığ bir alan ise batısındaydı; bu dağılım kırılmanın iki yöne ilerlediğini gösterdi. Modeldeki en büyük kayma yaklaşık 6 metreydi ve sahadaki büyük ötelenmelerle aynı kesime yakındı. [4]

17 Ağustos depremi Düzce Fayı üzerindeki gerilmeyi belirgin biçimde artırdı. Hesaplamalar, daha önce görece düşük gerilme altında bulunan kırılma alanının Gölcük depreminden sonra kırılmaya daha yakın duruma geldiğini gösterdi. Ancak 12 Kasım’da fayın tam olarak nerede ne kadar kaydığı yalnız bu gerilme haritasıyla açıklanamadı; modellenen gerilme artışı ile sonraki kayma miktarı arasında doğrudan bir eşleşme bulunmadı. [4]

Ana şok Düzce, Bolu, Gölyaka ve çevredeki istasyonlarca kaydedildi. Bolu istasyonunun doğu–batı bileşeninde yaklaşık 0,8 g tepe ivme ölçüldü. Düzce istasyonunda iki yatay bileşenin geometrik ortalaması 0,43-0,45 g aralığındaydı; kaydın 0,4–0,8 saniye aralığındaki talebi, kentte yaygın olan orta katlı apartmanlar açısından özellikle ağırdı. [6] [7] [23]

03 / HASARIN DAĞILIMI

Hasarın dağılımı

Üç yerleşimin hasar haritası birbirine benzemedi. Bolu’da ağır hasar tek bir mahalleye sıkışmadı, kentin geniş bir bölümüne dağınık biçimde yayıldı. Kaynaşlı’da tablo tam tersiydi: en kötü tahribat ilçe merkezi ile yüzey kırığının çevresindeki dar bir şeritte toplandı. Düzce ise bu ikisinin arasında bir görünüm sundu; yıkım özellikle kent merkezinin güney ve orta kesimlerinde yoğunlaşırken kuzeybatı görece hafif atlattı. [7] [8]

Düzce’deki saha taramasında merkez köprüsünün güneyinde geniş bir ağır hasar alanı belirlendi. Bu kesimin 17 Ağustos’ta yalnız hafif hasar gördüğü bildirilmişti. Aynı tarama, kuzeybatıdaki daha eski ve alçak yapıların bulunduğu bölgede hasarın daha sınırlı kaldığını gösterdi. Kentteki dağılım, yalnız faya olan uzaklığa göre değil zemin ve bina özellikleri birlikte değerlendirildiğinde anlaşılabiliyordu. [7] [8]

USGS'nin 12 Kasım 1999 Düzce depremi için hazırladığı şiddet haritası — USGS ShakeMap şiddet dağılımı, 12 Kasım 1999 Düzce depremi. Harita ölçülmüş tek bir istasyon değerini değil, kayıt ve gözlemlerden modellenen bölgesel dağılımı gösterir. [2]

Kaynaşlı hem güçlü sarsıntıya hem de kalıcı fay hareketine doğrudan maruz kaldı. Yüzey kırığı ilçenin içinden birden fazla kol hâlinde geçti; yolları, bahçeleri ve yapı parsellerini kesti. Merkezde betonarme apartmanlar ile ahşap iskeletli ve tuğla dolgulu evlerde ağır hasar görüldü. İlçenin batısındaki bazı kesimler daha hafif etkilenirken merkezde alt katını veya bütün katlarını kaybeden yapılar yan yana sıralandı. [7] [8]

Saha ekibinin Kaynaşlı’da yürüttüğü sistematik tarama bu izlenimi rakamlara döktü. İlçe beş bölgeye ayrılıp 185 bina D0’dan D5’e uzanan bir hasar ölçeğiyle tek tek değerlendirildiğinde, yüzey kırığına en yakın merkez bölgedeki binaların yaklaşık yüzde 54’ü tam göçme (D5) düzeyinde çıktı; kırıktan uzaklaşan batı bölgelerinde bu oran yüzde 0-5 aralığına kadar geriledi. Bina bina toplanan bu veri, merkezdeki yıkımın ve batıdaki görece hafif tablonun rastlantı olmadığını gösterdi. [8]

Bolu’da yaklaşık 0,8 g’lik kayıt alınmasına rağmen yıkım tek bir dar mahallede toplanmadı. Kent merkezinde zemin veya garaj katını kaybeden dört ve beş katlı apartmanlar, tamamen çöken bloklar ve hasarlı okul yapıları belgelendi. Buna karşılık eski kentteki ahşap iskeletli, yığma dolgulu birçok alçak yapı ayakta kaldı. Aynı güçlü hareket altında yapıların kat sayısı ve taşıyıcı sistem özellikleri sonucu belirgin biçimde değiştirdi. [7] [8]

Düzce’de dört ve daha fazla katlı betonarme binalar, daha alçak yapılardan daha yüksek ağır hasar oranına sahipti. Güney Düzce’deki yumuşak çökellerin büyüttüğü yer hareketi ile kentteki dört–beş katlı yapıların davranışı üst üste geldi. Hasarın sokaktan sokağa değişmesinde zeminin yanı sıra kat sayısı, zemin kattaki açıklıklar, beton kalitesi ve donatı ayrıntıları da etkiliydi. [7] [9] [13]

26 Kasım tarihli saha raporunda, bütün deprem bölgesi için 1.342 yapının çöktüğü ve 7.081 konut veya sanayi yapısının ağır hasarlı olduğu belirtiliyordu. Bu erken tespitte kayıpların büyük bölümü Düzce, Kaynaşlı, Bolu ve Konuralp’te toplanmıştı. Hasar sayıları daha sonra yapılan incelemelerle değişse de olaydan iki hafta sonraki bu kayıt, müdahalenin karşılaştığı fiziksel ölçeği gösterir. [8]

04 / YAPI HASARLARI

Yapı hasarları

Düzce merkezindeki yaygın yapı tipi, betonarme çerçeveler arasına tuğla dolgu duvar yapılmış dört veya beş katlı apartmanlardı. Alt katların dükkân, giriş ya da garaj olarak daha açık bırakıldığı örnekler çoktu. Saha kayıtlarında tamamen çöken binaların yanı sıra yalnız ilk katını kaybetmiş, üst katları bir blok hâlinde aşağı inmiş veya yana yatmış çok sayıda apartman bulunuyordu. [7] [8]

İlk kattaki kolon sayısının veya dolgu duvar miktarının üst katlara göre azalması, deprem hareketinin bu katta yoğunlaşmasına yol açtı. 1998’de yapılmış bir apartmanın zemin katındaki kısmi göçme, sorunun yalnız çok eski yapılara ait olmadığını gösteriyordu. Bolu’da da garaj katını tamamen kaybeden dört katlı apartman blokları ile ilk katı çöktükten sonra yana yatan beş katlı yapılar belgelendi. [8]

İncelenen yapılarda geniş ve güçlü kirişlere karşı daha küçük kolon kesitleri sık görülüyordu. Yatay yükler arttığında hasar kiriş uçlarına yayılmak yerine kolonlarda toplandı. Aynı kattaki kolonların peş peşe taşıma gücünü kaybetmesi, bütün katın ortadan kalktığı göçmelere dönüştü. Proje arşivleri ve saha verileri, bu davranışın Düzce’deki ağır hasarlı betonarme yapılarda tekrarlandığını gösterdi. [9]

Kolon ve kiriş–kolon birleşimlerinde seyrek etriye, 90 derece kancalar, uç bölgelerde yetersiz sargı ve boyuna donatıda kısa bindirme boyları kaydedildi. Bazı kolonlarda düz donatıların çevresindeki beton parçalandıktan sonra çubuklar dışarı doğru burkuldu; bazılarında ise kesme kırılması katın taşıma gücünü ani biçimde düşürdü. Bolu’daki bir apartman bloğunda garaj kolonu ile açığa çıkan birleşim donatıları bu kusurları doğrudan gösteriyordu. [8] [9]

Düzce’de çöken çok katlı binaların belediye arşivlerindeki projeleri de incelendi. Saha çalışmasında 421’den fazla bina tarandı; daha önce toplanmış veriler eklendiğinde örneklem 575 binayı aştı. Kat sayısı, zemin kat farklılığı, kısa kolonlar, komşu binalarla çarpışma ihtimali, taşıyıcı sistem düzensizlikleri ve görülen hasar aynı veri tabanında karşılaştırıldı. Böylece hasarın tek bir kusurdan değil, çoğu yapıda birkaç zayıflığın birlikte bulunmasından doğduğu görüldü. [9]

Malzeme deneyleri bu saha gözlemlerini tamamladı. Yıkılmış veya hasarlı eski yapılardan alınan beton numunelerinin yaklaşık yüzde 60’ı, düz donatı numunelerinin yaklaşık yüzde 75’i ilgili standartların dışında kaldı. Eski çubuklarda değişken dayanım, düşük süneklik, yerel hadde ürünü malzeme ve korozyon sorunları görüldü. Aynı çalışma, depremden sonraki yeni yapılardan alınan nervürlü donatı numunelerinin büyük bölümünün standart koşullarını sağladığını bildirdi. [10]

Kötü beton tek başına bütün göçmeleri açıklamıyordu; fakat yetersiz donatı ayrıntılarıyla birleştiğinde kolonların çatladıktan sonra taşıma gücünü korumasını zorlaştırdı. Düşük dayanımlı ve boşluklu beton, kısa bindirme boyları ve seyrek etriyeler aynı elemanda bulunduğunda küçük bir hasar payı hızla gevrek kırılmaya dönüştü. Yan yana duran benzer apartmanların farklı sonuçlar vermesi, projedeki küçük farklar kadar şantiyedeki uygulamanın da belirleyici olduğunu gösterdi. [8] [9] [10]

17 Ağustos’tan sonra yapılan güçlendirmelerin davranışı her binada aynı değildi. Düzce’deki bir banka binası, güçlendirmenin gerçek bir fark yaratabildiğini tek bir çatı altında gösterdi: mantolanmamış kolonlarda kesme kırılması gelişirken betonarme ile sarılmış kolonlar aynı sarsıntıyı belirgin biçimde daha az hasarla atlattı. Aynı yapıdaki bu ikili sonuç, müdahale edilmeyen elemanların binada geride kalan zayıf halka olmaya devam ettiğini de ortaya koydu. [8]

Okul binalarının karşılaştırılması da taşıyıcı sistem farkını görünür kıldı. Düzce, Kaynaşlı ve Bolu’daki aynı planlı okul yapılarından betonarme perdeleri çerçevelerle birlikte çalışan örnekler genel olarak daha iyi davrandı. Düzce’deki Yunus Emre İlköğretim Okulu’nda taşıyıcı sistem ve dolgu duvar hasarı görülmezken, aynı gruptaki Necmi Hoşver okulunda bodrum taşıyıcı elemanlarında ağır hasar, Azmi Millî okulunda ise hafif taşıyıcı sistem ve orta düzey dolgu duvar hasarı kaydedildi. [11]

Perdeli okul yapılarının tümü hasarsız kalmadı; ancak perdeler yatay hareketi sınırladı ve çerçeve kolonlarındaki talebi azalttı. Buna karşılık kısmi yükseklikteki duvarların yanında kalan kolonlarda kısa kolon hasarı, birleşimlerde çatlak ve dolgu duvarlarda ayrılma görüldü. Aynı planın farklı yerde farklı sonuç vermesi, yer hareketi ve uygulama ayrıntılarının taşıyıcı sistem türü kadar önemli olduğunu ortaya koydu. [11]

Prefabrike sanayi ve depo yapılarında hasar çoğunlukla elemanların kendisinden önce bağlantılarda başladı. Kirişlerin kısa konsollar üzerindeki oturma payının yetersiz olduğu, aşırı yer değiştirmeyi sınırlayacak bağlantıların bulunmadığı ve çatı elemanlarının yanal yönde tutulmadığı örneklerde kirişler mesnetlerinden çıktı; bu genel davranış paterni 1999 depremlerinde hasar gören prefabrike yapılarda tekrar tekrar görüldü. [12] Kaynaşlı’da çatısı ve prefabrike taşıyıcı sistemi tamamen çöken depo, bu davranışın sahadaki belirgin örneklerinden biriydi. [8]

Düzce depremindeki ağır yapı kaybı yalnız “eski bina” başlığına indirgenemez. 1998 tarihli bir apartmanın ilk katının çökmesi, yapım hâlindeki binalardaki kolon hasarı ve 17 Ağustos sonrasında güvenli işareti alan yapılardaki yeni göçmeler; proje, malzeme, işçilik, hasar tespiti ve onarım kararlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterdi. [8] [9]

05 / ZEMİN VE YÜZEY KIRIĞI

Zemin ve yüzey kırığı

Düzce kenti kalın alüvyonlarla dolu bir ova üzerinde bulunuyordu. Saha ve yer hareketi çalışmaları, kentin güneyindeki daha yumuşak çökeller üzerinde ağır hasarın arttığını; kuzeybatıdaki daha sıkı zemin ve daha alçak yapıların bulunduğu kesimlerde hasarın azaldığını belirledi. Bu karşıtlık, Düzce istasyonundaki kuvvetli hareketin kentte her noktada aynı yapı talebini oluşturmadığını gösterdi. [7] [13]

Asar Suyu çevresindeki sondaj ve hız verileri, kentin bu bölümünde daha düşük zemin dayanımı ve farklı titreşim özellikleri bulunduğunu gösterdi. Çalışmada kent için yaklaşık 0,45 saniyelik zemin hâkim periyodu ile ana şokun yaklaşık 0,4 saniye çevresindeki güçlü içeriği birlikte değerlendirildi. Bu aralık, Düzce’deki dört katlı yapıların yoğun bulunduğu kesimlerde gözlenen ağır hasarla örtüşüyordu. [13]

Buna rağmen Düzce merkezindeki yaygın bina göçmesini sıvılaşmaya bağlayan açık bir saha kanıtı bulunmadı. İnceleme güzergâhlarında kaldırım, bordür, köprü ve boru geçişlerinde yaygın zemin akması veya oturma görülmedi. Yeraltı su düzeyinin saha sırasında çoğu yerde 3–5 metre derinde olduğu bildirildi; nehir yatağındaki sınırlı şüpheli izler kent genelindeki göçmeleri açıklayacak ölçekte değildi. [7] [8]

Kaynaşlı’da durum farklıydı. İlçe genç alüvyonlar üzerinde ve yüzey kırığının doğrudan geçtiği bir alandaydı. Kırık açık arazide paralel kollara ayrıldı, yollarda metreler mertebesinde sağ yanal ötelenme oluşturdu ve bazı yapı parsellerini kesti. Bir binanın kırık tarafından döndürülmesine rağmen tamamen çökmemesi, kalıcı zemin hareketinin yapı üzerindeki etkisinin yalnız sarsıntı şiddetiyle ölçülemeyeceğini gösteren çarpıcı bir saha örneğiydi. [7] [8]

Fay izinin hemen üzerindeki üç yapının çöktüğü bir kesimde, arka plandaki evlerde belirgin hasar görülmedi. Bu yerel karşıtlık doğrudan fay ötelenmesinin dar bir koridorda ne kadar ağır sonuç verebildiğini gösteriyordu. Kaynaşlı merkezinin başka bölümlerinde ise ağır hasar fay çizgisinden yüzlerce metre uzağa yayıldı; burada güçlü yakın-fay hareketi, genç alüvyon ve zayıf yapı stoku birlikte etkiliydi. [8]

Düzce–Bolu yolu boyunca da kalıcı zemin deformasyonları görüldü. D-100 üzerindeki donatılı toprak istinat duvarlarından biri çöktü ve asfalt kaplamanın bir bölümünü beraberinde sürükledi. Bu hasar, ulaşım hattında yapı elemanlarının taşıdığı yatay hareket ile şev ve dolgunun yer değiştirmesinin birlikte geliştiği noktalardan biriydi. [8]

06 / VİYADÜK VE ALTYAPI

Viyadük ve altyapı

Depremin en ayrıntılı incelenen mühendislik yapısı Bolu Viyadüğü oldu. Ankara–İstanbul otoyolunun parçası olan, yaklaşık 2,3 kilometre uzunluğundaki viyadük Kasım 1999’da tamamlanmak üzereydi. Büyük betonarme ayaklar üzerindeki öngerilmeli kutu kirişli tabliyeler, kayıcı mesnetler ve enerji sönümleyicilerle taşınıyordu. [14]

Viyadük bütünüyle yıkılmadı, ancak sismik yalıtım sistemi işlevini tamamen kaybetti ve yapı göçmeye çok yaklaştı. Ayaklar, temeller ve üstyapı farklı miktarlarda hareket etti; bazı mesnet plakaları yuvalarından çıktı, enerji sönümleyici bağlantıları koptu ve tabliye açıklıkları arasında büyük kalıcı ötelenmeler kaldı. Üstyapının kenar mesafelerini aşmasına rağmen düşmemesi, çok sınırlı bir güvenlik payının kalmasıyla mümkün oldu. [14]

Hasarın odağı belliydi: yüzey kırığı viyadüğün ekseniyle yaklaşık 20-30 derecelik bir açı yaparak tam 45 numaralı ayağın altından geçti ve bu ayağı yaklaşık 12 derece döndürdü. [14]

Hasarın temel nedeni yalnız güçlü sarsıntı değildi. Viyadük güzergâhındaki kalıcı zemin hareketi, uzun yapının farklı ayaklarına aynı anda aynı yönde ve miktarda iletilmedi. Yalıtım sisteminin öngördüğünden büyük göreli hareketler mesnetlerde ve bağlantılarda toplandı; fay kaynaklı kalıcı yer değiştirmenin köprü temelleri ve mesnetler üzerindeki bu doğrudan etkisi, aynı deprem dizisinde başka köprülerde de gözlendi. [15] Sonraki analizler, mevcut yer değiştirme kapasitesinin Düzce depreminde oluşan talebi karşılamadığını gösterdi. [14]

Bolu Tüneli’ndeki hasar viyadükten farklı bir biçim aldı ama ondan daha hafif değildi: doğu portalinden yaklaşık 300 metre içeride her iki tünel tüpü de göçtü. Şantiye yolları, portal alanı ve destek yapılarında da ayrıca hasar belgelendi. Düzce–Bolu karayolundaki istinat duvarı göçmesi ve şev sorunları, yardım ile ağır ekipmanın iki kent arasındaki hareketini de zorlaştırdı. [8]

Düzce’nin su şebekesi iki 1999 depreminden de etkilendi. Yaklaşık 600 milimetre çapındaki asbestli çimento ana isale hattı Düzce Fayı’nı geçtiği yerde ağır hasar aldı; kent içindeki onarım kayıtları bina hasarının yoğun olduğu bölgelerde boru arızalarının da arttığını gösterdi. Ancak ağustostaki kırık ve hasar bütünüyle ayrıştırılamadığı için her boru onarımını yalnız 12 Kasım’a bağlamak mümkün değildi. Mart 2000’e gelindiğinde ana şebekenin yaklaşık yüzde 90’ı yeniden çalışıyordu. [16]

Elektrik, telefon ve sağlık hizmetleri de yeni kesintiler yaşadı. Düzce’deki hastanelerin çoğu hizmeti bina dışında, bahçe ve otoparklardaki çadırlarda sürdürdü; Kızılay hastanesi devlet hastanesi bahçesinde, gezici klinik ise Kaynaşlı’da çalıştı. Deprem yalnız konutları değil, yaralıların tedavi edileceği tesisleri ve bu tesislere ulaşmayı sağlayan ağları aynı anda zorladı. [17]

07 / KAYIPLAR VE MÜDAHALE

Kayıplar ve müdahale

Ölü845[18]

Yaralı4.948[18]

Çöken yapı1.342[8]

IFRC’nin nihai operasyon raporunda 12 Kasım depremi için 845 ölüm ve 4.948 yaralı kaydedildi. Olaydan on iki gün sonra yayımlanan durum raporunda ise 710 ölüm ve 5.108’den fazla yaralı bildiriliyordu. Arama çalışmaları, hastane kayıtları ve yerel bildirimler sürdüğü için erken raporlardaki sayılar değişti; bu sayfada tamamlanmış operasyondaki nihai toplam kullanıldı. Kapsam da kaynaktan kaynağa değişir: resmî Başbakanlık kaydına dayanan bir saha raporu yalnız Düzce kent merkezi için 478 ölüm bildirir; buna Kaynaşlı’daki 313 ve Bolu’daki 48 ölüm eklendiğinde toplam IFRC’nin bölgesel rakamına yaklaşır. [7] [17] [18]

Can kaybı Düzce merkezi, Kaynaşlı, Bolu ve Konuralp’teki apartman göçmelerinde yoğunlaştı. Akşam saatinde insanların ev, işyeri ve sokak arasında dağılmış olması, 17 Ağustos’taki gece depreminden farklı bir maruz kalma düzeni oluşturdu. Yine de ölümlerin ana kaynağı, betonarme yapıların bir katını veya bütününü kaybettiği ani göçmelerdi. [8] [18]

Depremden hemen sonra yerel halk ve bölgede 17 Ağustos nedeniyle bulunan ekipler enkazlara yöneldi. Ulusal ve yabancı arama-kurtarma birlikleri Düzce, Kaynaşlı ve Bolu’da çalıştı; 24 Kasım’a gelindiğinde yabancı ekiplerin büyük bölümü ayrılmış, çalışma enkaz kaldırma ve barınma düzenine kaymıştı. [17] İkinci büyük afet, önceki üç ayda yorulmuş kurumların personelini, araçlarını ve yardım stoklarını yeniden aynı bölgede toplamasını gerektirdi; TBMM’nin sonraki değerlendirmesi de bu kurumsal yükü 1999 müdahalesinin genel bir sorunu olarak kaydetti. [19]

Düzce ile Bolu arasındaki karayolu hasarı ve trafik ilk erişimi sınırladı. Telefon hatlarının aşırı yüklenmesi hasar bilgisinin toplanmasını güçleştirdi. Karanlık ve soğukta sürdürülen ilk gece çalışmalarında ağır kaldırma araçları, aydınlatma, ambulans ve düzenli sevk ihtiyacı aynı anda ortaya çıktı. [8] [17]

Sağlık hizmeti hasarlı binaların dışına taşındı. Devlet hastanesi bahçeleri, otoparklar, çadırlar ve gezici klinikler yaralı kabul etti. Düzce’deki Kızılay hastanesi ve Kaynaşlı’daki mobil klinik acil hizmet verirken başka kentlere hasta sevki sürdü. Sağlık personeli hem yeni yaralılarla hem de 17 Ağustos’tan beri devam eden bakım ve barınma sorunlarıyla uğraştı. [17]

Kızılay Düzce’de bir koordinasyon merkezi kurdu, deposuna ek personel aldı ve sıcak yemek kapasitesini günlük 20.000 öğünden 30.000’e çıkarmayı hedefledi. Yardımın yalnız depolara gelmesi yeterli değildi; Düzce merkezi, Kaynaşlı, Bolu ve dağınık kırsal yerleşimlere düzenli dağıtım yapılması gerekiyordu. [17]

Kasım sonunda etkilenen nüfus 150.000–180.000 kişi aralığında tahmin ediliyordu. Bu sayı yalnız enkazdan çıkanları değil, evi ağır hasarlı olanları, artçılar nedeniyle yapısına giremeyenleri ve günlük hizmetlere erişimi bozulan aileleri kapsıyordu. Müdahalenin kısa sürede arama-kurtarmadan barınma, sağlık, gıda ve kış koşullarına hazırlığa kaymasının nedeni buydu. [17]

08 / BARINMA

Barınma

12 Kasım’dan sonra barınma ihtiyacı çadırla başlayıp prefabrike yerleşimlere uzandı. 17 Ağustos depremzedeleri için Düzce’de yapılmış 1.284 prefabrike konut yeni afetzedelere ayrıldı; 2.900 ek birimin planlandığı bildirildi. Bu hızlı yeniden tahsis, hazır kapasite sağladı fakat önceki deprem nedeniyle hâlâ barınma bekleyen ailelerin bulunduğu bir ortamda yapıldı. [17]

Çadırlar apartmanların arasındaki açık alanlara, okul bahçelerine ve düzenli kamplara kuruldu. İnsanların bir bölümü evini kaybetmişti; bir bölümü ise yapı ayakta olsa da artçılar ve yeni göçmeler nedeniyle içeri girmiyordu. Soğuk ve yağışlı hava, çadırların yalıtımı, ısınması, temiz suyu, tuvaleti ve yangın güvenliğini günlük müdahalenin ana işleri arasına soktu. [8] [17]

Düzce ve Bolu’daki geçici yerleşimlerde 20.000’den fazla kişiye çamaşırhane, duş ve tuvalet hizmeti sağlandı. Yardım operasyonu, ilk aylardan sonra psikososyal destek merkezleri, personel eğitimi ve sağlık projelerine doğru genişledi. Geçici yerleşim bu nedenle yalnız bir çatı sağlama işi değil, aylar süren yeni bir mahalle düzeni kurma işi oldu. [18]

Gümüşpınar, Düzce depreminden sonra kurulan büyük geçici yerleşimlerden biriydi. Kent merkezinden ve çevre köylerden gelen aileleri barındırdı; planlama, altyapı, ulaşım ve işletme kararları farklı kurumlar arasında paylaşıldı. Araştırmalar, “geçici” olarak kurulan konutların kullanım süresinin ilk planlardan uzun olabildiğini ve kalıcı konuta geçişte mülk sahibi, kiracı ve kırsal ailelerin aynı imkânlara sahip olmadığını gösterdi. [20]

Prefabrike yerleşimlerin kentle bağlantısı, okul ve iş yerine ulaşım, bakım masrafı ve konutların daha sonra nasıl kullanılacağı baştan çözülmediğinde barınma sorunu yıllara yayıldı. Gümüşpınar örneği, hızlı kurulumun ilk kışı geçirmek için gerekli olduğunu; fakat yer seçimi ile kapanış planının kalıcı konut programından ayrı düşünülemeyeceğini gösterdi. [20]

09 / YENİDEN YAPILANMA

Yeniden yapılanma

Düzce, depremden 27 gün sonra, 9 Aralık 1999’da il oldu. Yeniden yapılanma bu yeni idari yapı içinde yürütüldü. Ağır hasarlı binaların yıkımı ve onarımı sürerken kalıcı konut alanı kent merkezinin yaklaşık 7 kilometre dışında seçildi; bugün Bahçeşehir olarak anılan bölge böyle kuruldu. [10] [21]

Yeni yerleşim daha sağlam kabul edilen zeminde ve daha düşük yoğunlukla planlandı. Konutla birlikte okul, sağlık, ticaret ve açık alanlar oluşturuldu. Ancak merkezden uzaklık ilk yıllardan itibaren ulaşım, iş, bakım hizmeti ve gündelik alışveriş sorunları doğurdu. Otomobili olmayanlar, yaşlılar ve düzenli geliri sınırlı aileler bu mesafeyi daha ağır yaşadı. [21]

Hak sahipliği konut sahibi depremzedeler için kalıcı bir çıkış sağlarken kiracılar aynı güvenceye sahip değildi. Bazı aileler Bahçeşehir’e taşındıktan sonra iş ve sosyal çevre nedeniyle yeniden merkeze döndü; bazı hak sahipleri konutunu kiraya verdi. 2023–2024 görüşmeleri, yeni yerleşimin zamanla kendi merkezini kurduğunu fakat Düzce kent merkeziyle bağlantı sorununun bütünüyle ortadan kalkmadığını gösterdi. [21]

Yapı üretiminde de belirgin değişiklikler oldu. Hazır beton ve nervürlü donatı kullanımı yaygınlaştı, yapı yüksekliği büyük ölçüde dört katla sınırlandı, yeni inşaatlarda proje ve uygulama denetimi sıkılaştırıldı. 2004’e kadar çok sayıda hasarlı bina onarıldı veya güçlendirildi; malzeme deneylerinde yeni yapılardan alınan donatıların eski örneklere göre daha tutarlı sonuç vermesi bu dönüşümün ölçülebilir parçalarından biriydi. [10]

1999’dan sonra Düzce’deki yapı stokunun büyük bölümü yenilendi veya güçlendirildi. 2022 Düzce depreminden sonra yapılan geriye dönük değerlendirme, mevcut stokun yaklaşık yüzde 70–80’inin 1999 sonrasında yapılmış ya da müdahale görmüş yapılardan oluştuğunu belirtti. Aynı çalışma, 1999’da ağır hasara yol açan birçok kusurun yeni yapılarda azaldığını; buna karşılık taşıyıcı olmayan eleman hasarı ve kullanım kesintisi gibi sorunların sürdüğünü gösterdi. [24]

Düzce’deki yeniden yapılanma Türkiye genelindeki kurumsal değişikliklerle birlikte ilerledi. Zorunlu deprem sigortası, yeni yapı denetim düzeni, belediye ruhsat süreçleri ve afet yönetimi projeleri 1999 sonrasındaki programların parçalarıydı. [19] Dünya Bankası’nın benzer bir afet risk yönetimi projesi üzerine yaptığı uzun dönem değerlendirmesi (esas konusu İstanbul’un sismik risk azaltma programı olsa da 1999 sonrası ulusal afet yönetimi reformlarını arka plan olarak ele alır) kamu altyapısı ve kurumsal kapasitede ilerleme kaydedilirken özel yapı stokundaki gerçek risk azalmasını düzenli ölçen verinin daha sınırlı kaldığını belirtti; bu sınırlılık Düzce’ye özgü değil, ülke genelindeki benzer programların ortak bir yönüydü. [22]

Depremin Düzce’de bıraktığı en kalıcı değişim, kentin fiziksel olarak iki odaklı gelişmesidir. Eski merkez ticaret ve işlevlerini korurken Bahçeşehir yeni konut alanı olarak büyüdü. Çeyrek yüzyıl sonra yapılan görüşmeler, güvenli yapı üretiminin yalnız binanın dayanımından ibaret olmadığını; konutun işe, okula, ulaşıma ve sosyal çevreye erişimiyle birlikte değerlendirildiğini gösterdi. [21]

KAYNAKÇA

Kaynaklar

Tüm kaynakları göster (24)

01
Kurumsal olay kaydı
U.S. Geological Survey, ANSS/ComCat event usp0009hev, M 7.2 — 8 km S of Düzce, Turkey.
UTC zamanı, USGS konumu, 10 km derinlik, Mwc 7,2 ve hesaplanan en büyük makrosismik şiddet.
Kaynağı aç ↗
02
Kurumsal harita
U.S. Geological Survey, ShakeMap — 12 November 1999 Düzce earthquake, event usp0009hev.
Olay için modellenen şiddet ve yer hareketi dağılımı; Düzce–Kaynaşlı–Bolu çevresinin karşılaştırılması.
Kaynağı aç ↗
03
Hakemli saha araştırması
Akyüz, H. S. vd. (2002), “Surface Rupture and Slip Distribution of the 12 November 1999 Düzce Earthquake (M 7.1), North Anatolian Fault, Bolu, Turkey”, Bulletin of the Seismological Society of America, 92(1), 61–66.
Yaklaşık 40 km yüzey kırığı, ortalama ve en büyük sağ yanal atım ile Eften Gölü kesimindeki düşey yer değiştirme.
Kaynağı aç ↗
04
Hakemli sismoloji
Utkucu, M., Nalbant, S. S., McCloskey, J., Steacy, S. & Alptekin, Ö. (2003), “Slip Distribution and Stress Changes Associated with the 1999 November 12, Düzce (Turkey) Earthquake (Mw=7.1)”, Geophysical Journal International, 153(1), 229–241.
40 × 20 km sonlu fay modeli, iki yönlü kırılma, kayma dağılımı ve 17 Ağustos depreminden sonraki gerilme değişimi.
Kaynağı aç ↗
05
Deprem dizisi araştırması
Seeber, L. vd. (2000), “The 1999 Earthquake Sequence Along the North Anatolian Transform at the Juncture Between the Two Main Ruptures”, U.S. Geological Survey Open-File Report 01-163.
17 Ağustos ve 12 Kasım kırıklarının birleştiği kesimde geçici ağ kayıtları, artçı dağılımı ve iki ana şokun ilişkisi.
Kaynağı aç ↗
06
Kuvvetli yer hareketi araştırması
Çelebi, M. (2000), “Engineering Implications of Ground Motions from the 1999 Turkey Earthquakes”, U.S. Geological Survey.
Düzce ve Bolu kayıtları, yaklaşık 0,8 g'lik Bolu ivmesi ve kayıtların mühendislik değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
07
Hakemli yer hareketi ve hasar araştırması
Rathje, E. M. vd. (2006), “Strong Ground Motions and Damage Patterns from the 1999 Duzce Earthquake in Turkey”, Journal of Earthquake Engineering, 10(5), 693–724.
Düzce, Kaynaşlı ve Bolu'daki kuvvetli hareket kayıtları; jeoloji, bina stoku ve hasarın kent içindeki dağılımı.
Kaynağı aç ↗
08
Çok disiplinli saha raporu
Ansal, A., Bardet, J. P., Barka, A., Bray, J. D., Erdik, M., Idriss, I. M., Rathje, E. M., Stewart, J. P. vd. (1999), Initial Geotechnical Observations of the November 12, 1999, Düzce Earthquake, GEER-003.
Düzce, Kaynaşlı, Bolu, D-100, Bolu Viyadüğü ve tünelde olaydan sonraki iki hafta içinde yapılan saha gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
09
Yapı mühendisliği araştırma raporu
Özcebe, G. vd. (2002), Seismic Assessment and Rehabilitation of Existing Buildings, NATO Science for Peace Project 977231, Progress Report 2, Middle East Technical University.
Düzce'de 421 binanın saha taraması, 575'i aşan yapı örneklemi, çöken yapıların proje arşivleri ve betonarme kusurları.
Kaynağı aç ↗
10
Hakemli malzeme araştırması
Uygur, İ. (2006), “Düzce İlindeki Betonarme Binaların Yeniden Yapılanma Sürecinde İncelenmesi”, Politeknik Dergisi, 9(4), 279–288.
Yıkılan ve hasarlı yapılardan alınan beton ve donatı numunelerinin deney sonuçları ile yeni yapılarda kullanılan malzemelerin karşılaştırılması.
Kaynağı aç ↗
11
Hakemli okul yapıları araştırması
Gür, T., Pay, A. C., Ramirez, J. A. & Sozen, M. A. (2009), “Performance of School Buildings in Turkey during the 1999 Düzce and the 2003 Bingöl Earthquakes”, Earthquake Spectra, 25(2), 239–256.
Aynı plana sahip okul binalarında çerçeveli ve perde–çerçeveli taşıyıcı sistemlerin karşılaştırmalı davranışı.
Kaynağı aç ↗
12
Prefabrike yapı araştırması
Doğan, M., Özbaşaran, H. & Günaydın, A. (2010), “Effect of Seismic Loading to Prefabricated Connections”, Anadolu University Journal of Science and Technology A, 11(1), 47–58.
Düzce dâhil üç depremde prefabrike sanayi yapılarının birleşim, mesnet ve yanal taşıyıcı sistem hasarları.
Kaynağı aç ↗
13
Hakemli yerel zemin araştırması
Öztürk, E. (2016), “1999 Düzce Depreminde Zemin Büyütmesine Bağlı Gelişen Yapı Hasarlarının Araştırılması”, Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 4, 264–277.
Kent merkezindeki zemin verileri, Asar Suyu çevresi, zemin hâkim periyodu ve yapı hasarının birlikte değerlendirilmesi.
Kaynağı aç ↗
14
Köprü mühendisliği raporu
Roussis, P. C., Constantinou, M. C., Erdik, M., Durukal, E. & Dicleli, M. (2002), Assessment of Performance of Bolu Viaduct in the 1999 Duzce Earthquake in Turkey, MCEER-02-0001.
2,3 km uzunluğundaki Bolu Viyadüğü'nün yalıtım sistemi, tabliye hareketleri, kalıcı ötelenmeleri ve göçmeye yaklaşan davranışı.
Kaynağı aç ↗
15
Hakemli köprü hasarı araştırması
Kawashima, K. (2002), “Damage of Bridges Resulting from Fault Rupture in the 1999 Kocaeli and Duzce, Turkey Earthquakes”, Structural Engineering / Earthquake Engineering, 19(2), 179s–197s.
Kalıcı fay yer değiştirmesinin köprü temelleri, mesnetler ve üstyapı üzerindeki doğrudan etkileri.
Kaynağı aç ↗
16
Yaşam hattı araştırması
Tromans, I., Marlow, D. & Bommer, J. J. (2004), “Spatial Distribution of Pipeline Damage in Düzce Caused by the 1999 Kocaeli and Düzce Earthquakes”, 13th World Conference on Earthquake Engineering, Paper 2916.
Düzce su şebekesindeki onarım kayıtları, fay geçişindeki ana isale hattı ve iki depremin üst üste binen etkileri.
Kaynağı aç ↗
17
Çağdaş yardım durumu raporu
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (1999), Turkey Earthquakes, Appeal 19/99, Situation Report No. 29, 24 November 1999.
12 Kasım'dan on iki gün sonraki geçici bilanço, sağlık hizmetleri, çadır dağıtımı, arama-kurtarma ve prefabrike konut planı.
Kaynağı aç ↗
18
Nihai yardım operasyonu raporu
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2001), Turkey Earthquakes, Appeal 19/99, Final Report.
Düzce depremi için nihai resmî can kaybı ve yaralı sayısı ile Düzce–Bolu barınma ve sosyal destek çalışmaları.
Kaynağı aç ↗
19
Meclis araştırma raporu
TBMM (2000), 17 Ağustos 1999 Depremi ve 12 Kasım 1999 Düzce Depremi Sonrasında Alınması Gereken Tedbirlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, Sıra Sayısı 308.
1999 depremlerinden sonra müdahale, mevzuat, yapı denetimi ve yeniden yapılanmaya ilişkin dönemsel kurumsal değerlendirme.
Kaynağı aç ↗
20
Geçici konut araştırması
Martin, N. (2007), Strategic Planning for Temporary Housing: 1999 Earthquakes in Turkey, doctoral thesis, Université de Montréal.
Düzce Gümüşpınar geçici yerleşiminin seçimi, kurulması, işletilmesi ve kalıcı konuta geçişteki uzun dönemli sorunlar.
Kaynağı aç ↗
21
Hakemli yeniden yapılanma araştırması
Coşkun, E., Beydili Gürbüz, E. & Ertan, C. (2025), “Düzce'de Deprem Sonrası Mekânsal Örgütlenmenin Dinamikleri ve Kırılgan Gruplar”, Mülkiye Dergisi, 49(4), 818–855.
Bahçeşehir sakinleri ile yerel kurumların 2023–2024 görüşmelerine dayanan uzun dönemli yerleşim ve erişim değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
22
Kurumsal uzun dönem değerlendirmesi
World Bank Independent Evaluation Group (2018), Turkey: Disaster Risk Management Project, Project Performance Assessment Report 127522.
Esas konusu İstanbul'un sismik risk azaltma projesi (ISMEP); 1999 sonrası afet yönetimi ve MEER programı yalnızca arka plan bağlamı olarak ele alınır.
Kaynağı aç ↗
23
Kurumsal kayıt arşivi
Çelebi, M. vd. (2001), Main Shock and Aftershock Records of the 1999 Izmit and Duzce, Turkey Earthquakes, U.S. Geological Survey Open-File Report 01-163.
Düzce ana şoku ve artçılarını kaydeden kurum, istasyon, bileşen ve sayısal veri dosyalarının resmî dizini.
Kaynağı aç ↗
24
Hakemli geriye dönük yapı araştırması
Demir, A., Günay, S., Sezen, H. vd. (2024), “2022 Düzce, Türkiye Earthquake: Advances in the Past 2 Decades, Lessons Learned, and Future Projections”, Bulletin of Earthquake Engineering.
1999 sonrası Düzce'deki yapı stoku, yönetmelik, denetim ve güçlendirme değişikliklerinin 2022 depremi üzerinden değerlendirilmesi.
Kaynağı aç ↗