1999 Gölcük Depremi: Araştırma Dosyası

Olay künyesi
UTC	17.08.1999 · 00:01:39 [1]
USGS–ANSS	usp0009d4z ↗ [1]
Yerel saat	17.08.1999 · 03:01:39 UTC+3 [1]
Büyüklük	Mwc 7,6 USGS[1] · M 7,4 saha yayınları[2]
Derinlik	17 km USGS [1]
Episantr	40,748°K · 29,864°D (Derince, Kocaeli) [1]
Fay	Kuzey Anadolu Fayı’nın kuzey kolu [2]
Mekanizma	Sağ yanal doğrultu atımlı [2]
Yüzey kırığı	145 km · 5 segment [2]
Kırılma süresi	32 sn sonlu fay modeli [3]
En büyük atım	5,2 m sahada ölçülen yatay atım [2]
En büyük şiddet	MMI 9,3 USGS modeli [1]
En büyük ivme	399 gal Sakarya istasyonu [22]
Etkilenen iller	Kocaeli, Sakarya, Yalova, İstanbul, Bolu, Bursa ve Eskişehir [16]
Yapı hasarı	96.796 konut ve 15.939 işyeri yıkık/ağır hasarlı [17]
Parasal kayıp	9–13 milyar ABD doları DPT’nin ilk toplam etki tahmini [16]
Kayıplar	18.373 ölü · 48.901 yaralı [17]

01 / 17 AĞUSTOS GECESİ

17 Ağustos gecesi

Deprem 17 Ağustos 1999 Salı günü, yerel saatle 03.01’i 39 saniye geçe meydana geldi. Sarsıntı başladığında bölgedeki insanların büyük bölümü çok katlı apartmanlarda uyuyordu. İlk göçmeler Gölcük, Değirmendere, İzmit, Körfez, Yalova ve Adapazarı’nda aynı dakikalar içinde gerçekleşti; İstanbul’un batısındaki Avcılar’da da ağır bina hasarı oluştu. [1] [5]

Afetin ilk saatlerinde elektrik kesintileri, telefon sisteminin hem hasar hem de aşırı yük nedeniyle kilitlenmesi ve ana yollardaki sıkışıklık, birbirinden uzaktaki hasar alanlarını tek merkezden yönetmeyi güçleştirdi. İzmit Körfezi’nin çevresindeki yerleşimler, Adapazarı ve İstanbul’un batısı aynı anda yardım isterken kurumlar bölgenin bütünündeki durumu görmekte zorlandı. [5] [13]

İlk arama çalışmaları profesyonel ekiplerden önce enkaz çevresindeki aileler, komşular ve depremden sağ çıkanlar tarafından yürütüldü. İnsanlar çıplak elle ve elde edebildikleri basit araçlarla beton döşemeler arasına ulaşmaya çalıştı. Ağır kaldırma araçlarının, dinleme cihazlarının ve arama köpeklerinin her noktaya aynı anda ulaştırılamaması, özellikle ilk gün kurtarma kapasitesini sınırladı. [5] [18]

Hastanelerin bir bölümü de depremden etkilenmişti. İzmit ve Düzce’deki bazı sağlık yapıları ağır hasar gördü; Orta düzeyde hasar alan Sakarya Devlet Hastanesi bile hizmeti tamamen durduramadı; acil vakalar hastanenin sağlam kalan kanadında, yer bulunamadığında da bahçede karşılandı. Gölcük’teki hastane ise kapanmadı, ama elektriksiz kaldığı için 100 yatağının tamamını dışarıya, açık alana taşımak zorunda kaldı. Böylece sağlık sistemi, bir yandan on binlerce yaralıyı kabul ederken diğer yandan kendi bina ve altyapı kayıplarıyla uğraştı. [5] [13]

02 / FAY VE SARSINTI

Fay ve sarsıntı

USGS’nin güncel olay kaydı depremin büyüklüğünü Mwc 7,6, derinliğini 17 kilometre ve konumunu 40,748°K–29,864°D olarak verir; bu koordinat Kocaeli’nin Derince ilçesinin yaklaşık 4 kilometre doğu-güneydoğusuna denk gelir. Depremden hemen sonra hazırlanan Türk raporları ve birçok saha yayını ise olayı M 7,4 olarak kaydetti. Bu nedenle iki değer farklı depremleri değil, aynı olay için kullanılan farklı katalog ve çözüm sonuçlarını gösterir. [1] [2] [5]

Deprem, Kuzey Anadolu Fayı’nın kuzey kolunda sağ yanal doğrultu atımlı hareketle meydana geldi. Ayrıntılı arazi haritalaması, Hersek Deltası’nın batısından Düzce’nin güneybatısına kadar uzanan yaklaşık 145 kilometrelik bir yüzey kırığı belirledi. Kırık batıdan doğuya Hersek, Karamürsel–Gölcük, İzmit–Sapanca Gölü, Sapanca–Akyazı ve Karadere olmak üzere beş ana segmente ayrıldı. Segmentler birbirine düz bir çizgi halinde bağlanmıyor; aralarındaki açılmalar ve sıçramalar özellikle Gölcük çevresinde düşey yer değiştirmeyi de büyütüyordu. [2]

Sahada ölçülen atım kırık boyunca sabit değildi. Karamürsel–Gölcük segmentinde Gölcük içindeki en büyük yatay yer değiştirme 4,7 metreye ulaştı. Buradaki normal fay parçasında 2,3 metreye varan düşey yer değiştirme ölçüldü. İzmit–Sapanca Gölü segmentinde en büyük yatay atım yaklaşık 3,5 metre, Sapanca–Akyazı segmentinde 5,2 metre ve Karadere segmentinde yaklaşık 1,5 metreydi. Yol, duvar, ağaç sırası ve arazi sınırlarının ötelenmesi bu değerlerin doğrudan sahada izlenmesini sağladı. [2]

Teleseismik kayıtlardan kurulan sonlu fay modeli, kırılmanın başlangıç noktasından hem doğuya hem batıya yayıldığını ve toplam kaynak sürecinin yaklaşık 32 saniye sürdüğünü gösteriyor. Ana enerji boşalmasının büyük bölümü başlangıçtan sonraki 4–16 saniye içinde iki büyük kayma alanında gerçekleşti; modelde en yüksek kayma yaklaşık 7 metreye ulaştı. Batıdaki kırılma Hersek Yarımadası’nı geçtikten sonra Marmara Denizi altında yaklaşık 20 kilometre daha ilerleyerek Çınarcık Havzası’nın doğu girişine kadar uzandı. [3]

Ana şoku kaydeden istasyonlar arasında Sakarya’da 399 gal, Düzce’de 366 gal ve Yarımca’da 300 galin üzerinde en büyük yer ivmesi ölçüldü. [22] Ancak depremin en ağır etkilediği Gölcük çevresinde ana şoku kaydeden bir istasyon yoktu. Adapazarı’ndaki tek kayıt da ağır hasarlı kent merkezinde değil, birkaç kilometre uzaktaki daha sert zeminde alındı. Bu nedenle 399 gal değeri olayın en büyük ölçülmüş değeridir; Gölcük ya da Adapazarı merkezindeki gerçek hareketin doğrudan ölçümü değildir. [4] [5]

03 / HASARIN DAĞILIMI

Hasarın dağılımı

En ağır hasar, İzmit Körfezi’nin güney kıyısındaki Gölcük ve Değirmendere’den İzmit, Körfez ve doğuda Adapazarı’na uzanan kuşakta toplandı. Yalova ve çevresindeki yerleşimler de büyük kayıp verdi. İstanbul’da en belirgin ağır bina hasarı, faydan onlarca kilometre uzakta olmasına rağmen Avcılar’da görüldü. Aynı şehir içinde yan yana mahallelerin farklı düzeyde etkilenmesi, yalnız fay uzaklığının hasar dağılımını açıklamadığını gösterdi. [5] [9]

Gölcük’te yapılar hem çok güçlü yakın-fay hareketine hem de metreler mertebesindeki kalıcı zemin yer değiştirmesine maruz kaldı. Yüzey kırığı donanma tesisinden, sokaklardan ve yapı parsellerinden geçti. Değirmendere’de kıyıdaki yelpaze deltasının bir bölümü çökerken kıyı şeridi ve üzerindeki yapılar denize doğru kaydı. Bu yerleşimlerde taşıyıcı sistem hasarı, doğrudan fay ötelenmesi ve kıyı zemininin kaybı aynı dar alanda üst üste geldi. [2] [5] [11]

Adapazarı’nda ağır hasar geniş bir bölgede kesintisiz değildi; bazı sokaklarda çok sayıda bina çökerken yakınındaki yapılar ayakta kaldı. Kent merkezindeki genç ve yumuşak çökeller yer hareketinin niteliğini değiştirdi, fakat yapıların proje, detay ve yapım kalitesindeki farklar da bu düzensiz görünümü büyüttü. Aynı sarsıntıya yakın koşullarda maruz kalan benzer apartmanlardan birinin çökerken diğerinin yalnız hafif çatlaklarla kalması, küçük görünen taşıma gücü ve işçilik farklarının gevrek yapılarda sonucu tamamen değiştirebildiğini gösterdi. [6] [9] [10]

Depremin etkilediği alan yalnız merkez üssünün çevresi değildi. DPT’nin olaydan haftalar sonra kullandığı bölgesel çerçeve Kocaeli, Sakarya, Yalova, İstanbul, Bolu, Bursa ve Eskişehir’i kapsıyordu. Ağır can ve yapı kaybı özellikle Kocaeli, Sakarya ve Yalova’da yoğunlaşırken; ulaşım, üretim, ticaret ve iş gücü kayıpları birbirine bağlı bu yedi ilin tamamına yayıldı. [16]

04 / YAPI HASARLARI

Yapı hasarları

Can kaybının büyük bölümü orta katlı betonarme apartmanların göçmesiyle meydana geldi. Deprem bölgesindeki yaygın yapı tipi, betonarme çerçeveler arasına boşluklu tuğla dolgu duvar yerleştirilen üç ila yedi katlı konut ve ticaret yapılarıydı. Saha ekipleri özellikle dört ila altı katlı yapılarda ağır hasar ve göçmenin yoğunlaştığını belirledi. Bu binaların önemli bir bölümü çok eski değildi; son yirmi yıl içinde yapılan çok sayıda apartman da çöktü. [6] [7]

En sık görülen göçme başlangıçlarından biri zemin kattaydı. Üst katlarda çok sayıda dolgu duvar bulunurken zemin katların dükkân, vitrin, otopark veya geniş giriş olarak bırakılması, ilk katın üst katlara göre belirgin biçimde daha zayıf ve daha esnek kalmasına yol açtı. Sarsıntı sırasında katlar arasındaki yatay ötelenme zemin katta toplandı; yetersiz kolonlar bu hareketi sürdüremeyince üstteki katlar sağlam görünse bile bina ilk kat üzerine çöktü. Gölcük ve Adapazarı’ndaki çok sayıda apartmanda bu göçme biçimi belgelendi. [6] [7] [8]

Kolonların kirişlerden zayıf kalması hasarı ağırlaştırdı. Bölgedeki asmolen döşemeli yapılarda geniş ve derin kirişlerle daha küçük kesitli kolonların birleşmesi, deprem enerjisinin kiriş uçları yerine kolonlarda toplanmasına neden oldu. Kat mekanizması oluştuğunda aynı kattaki birçok kolonun taşıma gücü arka arkaya kayboldu. İnce, uzun kesitli kolonlar ile bina planında yön değiştiren veya hizası bozulan kolonlar da büyük yatay ötelenmeler altında sınırlı deformasyon kapasitesi gösterdi. [6] [7]

Hasarlı kolonlarda seyrek yerleştirilmiş düz etriyeler, 90 derece kancalar ve kolon uçlarında yetersiz sargı yaygındı. Kolon donatısını eklemek için seçilen nokta da talihsizdi: ekler sıklıkla döşeme hizasının hemen üstünde, yani kolonun tam olarak en çok zorlandığı plastik mafsal bölgesinde bırakılmıştı. Kolonların çöküşü genelde aynı zincirle ilerledi: doksan derecelik etriye kancaları sarsıntı sırasında açılınca çekirdek betonu bir arada tutan son bağ da koptu; beton parçalandı, açığa çıkan boyuna donatılar dışa doğru burkuldu ve kolon taşıma gücünü aniden kaybetti. Kısmi yükseklikteki dolgu duvarların yanında kalan kısa kolonlarda ise kesme çatlakları ve ani kırılmalar görüldü. [6] [8]

Kiriş–kolon birleşimleri başka bir kritik bölgeydi. İncelenen çok sayıda yapıda birleşim içinde yatay donatı bulunmuyor, kiriş donatısı yeterli uzunlukta kenetlenmiyor ve kolon donatısının bindirme boyu yetersiz kalıyordu. Bazı Adapazarı binalarında kirişlerle kolonların büyük bölümü bütünlüğünü korurken birleşim bölgelerinin parçalanması göçmeyi başlattı. Buna karşılık yapım halindeki bir binada birleşim içindeki yatay donatının ağır çatlamaya rağmen bağlantının dağılmasını engellediği gözlendi. [6]

Beton ve işçilik kusurları taşıyıcı sistemdeki bu zayıflıkları daha tehlikeli hale getirdi. Saha incelemelerinde kötü tane dağılımına sahip agrega, iri taşların sık donatılı bölgelerde betonu yerleştirmeyi engellemesi, boşluklu beton, kirli soğuk derzler ve değişken malzeme kalitesi kaydedildi. Birbirine çok benzeyen ve yan yana duran iki yapının farklı davranabilmesi, yalnız proje şemasının değil, şantiyedeki malzeme ve uygulama kalitesinin de göçme sınırını belirlediğini gösterdi. [6] [7]

Dolgu duvarlar deprem sırasında tek yönlü bir etki yaratmadı. Çerçeveye bağlanmamış boşluklu tuğla duvarlar gevrek biçimde çatladı ve dışarı devrildi; asmolen döşemelerdeki boşluklu blokların aşağı düşmesi de doğrudan yaşam güvenliği tehlikesi oluşturdu. Buna karşılık düzenli ve sürekli dolgu duvarlar kırılmadan önce çerçeveye ek rijitlik sağladı. Duvarların zemin katta kaldırılması, yalnız o kattaki rijitliği azaltmakla kalmadı; üst katlarla zemin kat arasındaki farkı büyüterek hasarın ilk katta toplanmasına katkıda bulundu. [6] [7]

Betonarme perdelerin yeterli sayıda ve iki doğrultuda kullanıldığı yapılar genel olarak daha iyi davrandı. Gölcük yakınında çevredeki çerçeveli apartmanlar çökerken perdeli bazı apartmanların ayakta kalması, aynı kuvvetli hareket altında taşıyıcı sistem seçiminin sonucunu açık biçimde değiştirdi. Eski ve düşük kaliteli betonla yapılmış bazı perdeler ağır çatladı; buna rağmen binanın tamamen göçmesini önledi. Ancak az sayıda veya yetersiz rijitlikte perde bulunan karma sistemlerde çerçeve hasarı bütünüyle engellenemedi. [6] [7] [8]

Prefabrike sanayi yapılarında hasar çoğunlukla elemanların kendisinden önce bağlantılarda ortaya çıktı. Çatı düzleminin çerçeveleri birlikte çalıştırmadığı, kiriş–kolon ve aşık bağlantılarının yetersiz olduğu tek katlı tesislerde büyük göreli hareketler oluştu; kirişler mesnetlerinden çıktı ve bazı yapılar tamamen çöktü. Yeni Sanayi bölgesindeki iki tamamlanmamış çıplak çerçeve çökerken, çatı diyaframı ve yan panelleri tamamlanmış komşu yapının hafif hasarla kalması bağlantı ve bütünlük farkını görünür hale getirdi. [7] [12]

Yüzey kırığının bir yapının altından geçmesi her durumda aynı sonucu doğurmadı. Yaklaşık bir metre yatay ötelenmenin oluştuğu bir betonarme bina, bir metre derinliğindeki radye temelin sağladığı bütünlük sayesinde sınırlı hasarla kaldı; birkaç yüz metre ötedeki bir okul ise kırık üzerinde tamamen çöktü. Gölcük’te faya iki metre uzaklıktaki başka bir çerçeveli bina, yaklaşık 1,2 metre yatay ve 2,35 metre düşey yer değiştirmeye rağmen görünür taşıyıcı hasar göstermedi. Bu karşıt örnekler, fayın konumunun çok önemli olduğunu ancak sonucu temel, taşıyıcı sistem, detay ve yapım kalitesiyle birlikte belirlediğini gösteriyor. [6]

05 / ZEMİN VE KIYI

Zemin ve kıyı

Adapazarı’ndaki bina hasarı uzun süre tek başına sıvılaşmayla açıklandı; ayrıntılı sokak ve bölge incelemeleri daha karmaşık bir dağılım ortaya koydu. Sıvılaşmaya bağlı zemin deformasyonu, kentin birkaç yüzyıl önce ada olmayan kesimlerinde ve eski akarsu yatağında görüldü. Buna karşılık yoğun taşıyıcı sistem hasarı, sıvılaşmayan bölgede eski ada ile eski yatak sınırına yakın bir kuşakta toplandı. [10]

Bu ayrım Adapazarı’ndaki eğilmiş, oturmuş veya zemine gömülmüş binalarla taşıyıcı sistemi kırılarak çöken binaları aynı gruba koymamayı gerektiriyor. Bazı yapılarda temel altındaki taşıma gücü ve zemin deformasyonu belirleyiciydi; başka yapılarda ise yetersiz kolonlar, birleşimler ve zemin kat düzensizliği ana göçme mekanizmasını oluşturdu. Yumuşak havza zemini yer hareketini büyütmüş olsa da tek başına aynı sokaktaki bütün bina farklarını açıklamıyordu. [6] [9] [10]

İzmit Körfezi’nin güney kıyısında zemin kaybı Gölcük, Değirmendere ve çevresinde kıyı çizgisini değiştirdi. Araştırmacılar bu hasarda üç ana süreci ayırdı: yüzey kırığının iki tarafındaki doğrudan yer değiştirme, ana ve yan faylar arasındaki açılmanın geniş bir alanı aşağı çekmesi ve deniz tabanındaki yamaçların kaymasıyla dolgu ile alüvyonun denize doğru akması. Sahil şeritlerinin, yolların ve yapı parsellerinin bir bölümü su altında kaldı. [2] [11]

Körfez kıyısında yer yer sıvılaşma izleri görülse de ayrıntılı kıyı araştırması büyük ölçekli zemin kaybının başlıca nedeninin sıvılaşma olmadığını belirledi. Sapanca Gölü’nün güney kıyısında da belirgin çökme kaydedildi. Bu sonuçlar, 1999 hasarını yalnız bina stoku üzerinden değil; fayın kıyı geometrisi, denizaltı yamacı ve genç kıyı dolgularıyla birlikte değerlendirmeyi gerektiriyor. [11]

06 / SANAYİ VE ALTYAPI

Sanayi ve altyapı

Deprem Türkiye’nin en yoğun sanayi kuşağını doğrudan vurdu. Etkilenen yedi il 1999’da ülke gayrisafi millî hasılasının yüzde 34,7’sini ve sanayi katma değerinin yüzde 46,7’sini üretiyordu. En ağır hasarlı Kocaeli, Sakarya ve Yalova’nın payı tek başına millî hasılanın yüzde 6,3’ü, sanayi katma değerinin yüzde 13,1’iydi. Petrol arıtma, petrokimya, otomotiv, lastik, metal ve tekstil hammaddesi tesislerinin aynı koridorda bulunması, fabrika hasarını ülke çapında üretim ve tedarik sorununa dönüştürdü. [16]

İncelenen sanayi tesislerinde kayıp yalnız bina göçmesi değildi. Makine ve depolama ekipmanının ankrajsız olması, boru ve kablo bağlantılarının göreli harekete uyamaması, raf ve asılı elemanların devrilmesi, elektrik ve su kesintileri ile ulaşım sorunları üretimi durdurdu. Bazı tesislerde taşıyıcı sistem az hasar görse bile ekipman arızası ve dış hizmetlerin kaybı nedeniyle işletme günlerce veya aylarca çalışamadı. [12] [13]

TÜPRAŞ İzmit Rafinerisi’nde depremden hemen sonra üç ayrı noktada yangın başladı. Ulusal elektrik şebekesindeki arıza rafineriyi enerjisiz bıraktı; Sapanca Gölü’nden gelen suyun pompa istasyonları ve ana boruları hasar gördüğü için yangınla mücadele tesis içindeki sınırlı suyla yürütüldü. Depolardaki suyun bir bölümü de sarsıntı sırasında çalkalanarak kaybolmuştu. Rafineri yangınının tamamen söndürülmesi beş gün sürdü ve dış ülkelerden gelen ekip ile malzemeye ihtiyaç duyuldu. [14]

Rafineride 115 metre yüksekliğindeki bacanın kırılan parçaları ham petrol ünitesine ve boru köprüsüne düştü; 63 ürün ve hizmet borusu koptu. Tank çiftliğinde çok sayıda yüzer çatı zarar gördü, altı nafta tankındaki yaklaşık 30.500 ton ürün yandı. Yangın, yalnız tesis hasarının değil; elektrik, su, boru hatları, erişim ve yangın söndürme kapasitesinin aynı anda kaybedilmesinin sonucuydu. [14]

Yalova Çiftlikköy’deki AKSA tesisinde yaklaşık 6.500 ton akrilonitril çevreye yayıldı. Zehirli madde tarım alanlarını ve hayvanları etkiledi, yakın yerleşimlerde sağlık kaygısı ve tahliye ihtiyacı oluşturdu; kirlenen alanın iyileştirilmesi yaklaşık beş yıl sürdü. TÜPRAŞ ve AKSA olayları, depremde sanayi tesisinin yalnız kendi çalışanlarını değil çevredeki yerleşimleri de etkileyebilecek ikinci bir afet kaynağına dönüşebildiğini gösterdi. [14]

Karayolu, demiryolu, liman, elektrik ve haberleşme ağlarında da çok sayıda kesinti oluştu. Ankara–İstanbul Otoyolu’nun yaklaşık 60 kilometrelik kesimi, Gebze–İzmit–Arifiye demiryolu, Derince Limanı, trafo merkezleri ve telefon şebekeleri hasar gördü. Demiryolu birkaç gün içinde yeniden işletilmeye başlasa da TÜPRAŞ yangını tren hareketini ayrıca sınırladı; bazı yerlerde su ve elektrik hizmetinin tam dönüşü haftalar aldı. [13] [16] [18]

07 / KAYIPLAR

Kayıplar

Ölü18.373[17]

Yaralı48.901[17]

Hasarlı birim364.905[17]

TBMM’nin 2010 tarihli araştırma raporunda birleştirilen resmî tespit, 18.373 ölüm ve 48.901 yaralıdır. Depremden hemen sonraki yayınlarda daha düşük sayılar görülmesinin nedeni, arama çalışmalarının ve illerden gelen kayıtların henüz tamamlanmamış olmasıdır. Örneğin 1999 sonundaki ADRC raporu 17.269 ölüm ve 14 Ekim 1999 itibarıyla 32.430 yaralı bildirirken, daha sonraki Meclis raporu güncellenen toplamı kullanır. Bu sayfada olay bilançosu için sonraki resmî toplam esas alındı. Bu noktada bir uyarı gerekir: TBMM’nin 2010 raporu gibi bazı kaynaklar depremden on yıl veya daha uzun süre sonra hazırlanmış geriye dönük derlemelerdir; bu yazı boyunca aynı şekilde kullanılan sanayi kazaları ve yeniden yapılanma değerlendirmeleri için de durum benzerdir. Bu tür kaynaklar dönemin saha raporlarının (MCEER, PEER gibi) yerini tutmaz; onları tamamlayan, ama farklı bir zaman ve bakış açısından yazılmış ayrı bir kaynak katmanı olarak okunmalıdır. [17] [18]

Aynı Meclis raporunda 96.796 konut ile 15.939 işyeri yıkık veya ağır hasarlı, 107.315 konut ile 16.816 işyeri orta hasarlı, 113.382 konut ile 14.657 işyeri az hasarlı olarak kaydedildi. Konut ve işyerleri birlikte sayıldığında toplam 364.905 hasarlı bağımsız birime ulaşıldı. Yaklaşık 400.000–600.000 kişinin evsiz kaldığına ilişkin erken Dünya Bankası tahmini, yalnız tamamen çöken yapıların değil ağır ve orta hasarlı konutlardan ayrılan nüfusun da barınma ihtiyacını kapsıyordu. [15] [17]

Ekonomik kayıp için verilen rakamlar aynı kapsamı ölçmedi. Dünya Bankası 14 Eylül 1999 tarihli ilk değerlendirmesinde konut, işletme ve altyapıdaki doğrudan servet kaybını yaklaşık 3,1–6,5 milyar dolar aralığında hesapladı. DPT ise yapı ve makine hasarına ek olarak üretim kesintisini ve millî hasıladaki kaybı da içeren daha geniş etkiyi 9–13 milyar dolar olarak tahmin etti. Bu yüzden iki aralık birbirinin alternatifi değil, farklı kayıp tanımlarının sonucudur. [15] [16]

DPT, imalat sanayiindeki katma değer kaybını 600–700 milyon dolar olarak tahmin etti. Kamuya ait TÜPRAŞ, TÜVASAŞ, İGSAŞ ve PETKİM tesislerinde hasar onarımı ile üretim kesintisi ayrı maliyetler oluşturdu. Küçük işletmelerde bina ve stok kaybının yanında müşterinin, çalışanın ve tedarik bağlantılarının bölgeden ayrılması toparlanmayı güçleştirdi. Depremin ekonomik etkisi bu nedenle yalnız yıkılan fabrika sayısıyla ölçülemedi. [12] [16]

08 / MÜDAHALE VE BARINMA

Müdahale ve barınma

Depremin ölçeği ve aynı anda çok sayıda kentte yıkım meydana gelmesi, mevcut müdahale düzenini ilk günden aştı. Ulusal kriz merkezi saatler içinde çalışmaya başlasa da sahadaki kamu müdahalesi yerleşimden yerleşime büyük fark gösterdi. Haberleşme yedeğinin bulunmaması, yolların yardım getiren ve bölgeden çıkmaya çalışan araçlarla kilitlenmesi, hasar bilgisinin düzenli toplanamaması ve ekipman eksikliği ilk iki gündeki gecikmeyi büyüttü. [5] [18]

AKUT ekipleri ilk 24 saat içinde çalışmaya başladı. Yirmi dört ülkeden yaklaşık bin arama-kurtarma personeli ilk 48 saat içinde bölgeye ulaştı; 20 Ağustos’ta yaklaşık 50.000 asker arama, güvenlik ve lojistik çalışmalarına katılmıştı. Yabancı ekiplerin teknik donanımı ve arama köpekleri önemli destek sağladı, fakat enkazdan çıkarılanların büyük bölümüne ilk ulaşanlar yine yerel halktı. [5] [18]

Sağlık hizmetleri açık alanlara, stadyumlara ve seyyar hastanelere yayıldı. İlk yardımın birçok noktada düzenli hale gelmesi yaklaşık iki gün aldı. Elektriksiz kalan veya binası hasar gören hastaneler hizmeti bahçelerde sürdürdü; yabancı sağlık ekipleri de sahra hastaneleri kurdu. Yaralıların özel araç, taksi, kamyon, vapur ve helikopterlerle taşınması, resmî ambulans kapasitesinin ötesinde kendiliğinden gelişen bir tahliye ağı oluşturdu. [5] [13]

Fiziksel yaraların yanında görünmeyen bir ihtiyaç da hızla su yüzüne çıktı. Ülke çapında psikolog, psikiyatrist ve sosyal çalışmacılara çağrı yapıldı; meslek örgütleri üyelerini en kısa sürede bölgeye gitmeye davet etti. Ancak bu destek yalnız İstanbul’daki büyük hastaneler ile hasar bölgesindeki bazı sağlık kuruluşlarına ulaşabildi, her yerleşimi aynı yoğunlukta kapsamadı. Avcılar’da üç intihar girişimi bildirildi; sürmekte olan artçılar da birçok kişide ek bir gerilim ve çökkünlük kaynağı oldu. Ruh sağlığı çalışmalarının önemli bir bölümü çocuklara yöneldi; çeşitli spor kulüpleri ve dernekler çadır alanlarındaki çocuklarla oyunlar oynayarak onlara vakit ayırdı. [5]

Barınma ihtiyacı yalnız evi çökenlerle sınırlı değildi. Artçılardan korkan çok sayıda insan sağlam görünen evine de dönmedi. Eylül ortasında yüz bini aşkın çadırın bulunduğu 121 çadır yerleşimi kaydedilmişti. Askerî birimler, şirketler ve sivil toplum kuruluşlarının yönettiği büyük kampların yanında insanlar kendi mahallelerinde küçük, kendiliğinden yerleşimler kurdu; gıda, su, tuvalet, sağlık, çocuk bakımı ve ulaşım hizmetlerinin düzeyi bu yerler arasında değişti. [5]

Deprem sonrasında kamu dışındaki yardım ağları geçici bir destek olmaktan çıktı. Arama-kurtarma grupları, meslek kuruluşları, yerel dernekler, şirketler ve gönüllüler barınma, dağıtım, sağlık ve gündelik yaşamın yeniden kurulmasında görev aldı. Ancak sonraki ağ araştırmaları, sivil toplum ile kamu kurumları arasındaki temasın geniş olmasına rağmen bilgi paylaşımı ve sürekli koordinasyonun her zaman güçlü olmadığını gösterdi. [20]

09 / YENİDEN YAPILANMA

Yeniden yapılanma

İlk haftalardaki çadır barınmasını prefabrike yerleşimler, onarım programları ve kalıcı konut yapımı izledi. Kalıcı yerleşim alanları seçilirken Kocaeli, Sakarya, Yalova, Düzce ve Bolu’da zemin etütleri, kamulaştırma ve yeni imar planları birlikte yürütüldü. Dünya Bankası’nın erken değerlendirmesi, yeni inşaata başlamadan önce yerleşim alanlarının jeolojik olarak incelenmesini ve bütünüyle taşınma seçeneğinin maliyetinin ayrıca değerlendirilmesini öneriyordu. [15] [17]

Yeniden yapılanmanın finansmanı konut yapımından daha geniş bir program olarak kuruldu. Dünya Bankası’nın Acil Deprem İyileştirme Kredisi kısa dönemli ihtiyaçlara; Marmara Depremi Acil Yeniden Yapılandırma Projesi ise konut, altyapı, afet sigortası ve kurumsal kapasiteye kaynak sağladı. Programlara Avrupa Yatırım Bankası ve başka uluslararası kuruluşlar da katıldı. Kalıcı konut ve altyapı yapımı ilerlerken kiracıların uzun dönemli desteği, mevcut yapı stokunun dönüşümü ve hak sahipliği uygulamaları daha zor başlıklar olarak kaldı. [18] [19]

Depremden sonra yapı denetimi ve sigorta düzeni de değişti. 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun 2001’de yayımlandı ve başlangıçta 19 ilde uygulamaya girdi. Marmara yeniden yapılanma programı zorunlu deprem sigortasının kurulmasına ve ilk kurumsal değişikliklere destek verdi. Bu adımlar yeni yapıların proje ve uygulama kontrolünü güçlendirmeyi amaçladı; ancak mevcut riskli yapı stokunu kendiliğinden güvenli hale getirmedi. [17] [19]

1999 sonrasındaki çalışmalar İstanbul’daki okul ve hastanelerin güçlendirilmesi, acil haberleşme ve yönetim sistemleri ile belediyelerin ruhsat süreçlerine kadar uzandı. Dünya Bankası’nın uzun dönem değerlendirmesi, kamu yapılarındaki yatırımların ölçülebilir sonuçlar ürettiğini; özel yapılaşmada yönetmeliğe uyumu artırmayı hedefleyen belediye uygulamalarının gerçek risk azalmasına etkisini gösterecek verinin ise sınırlı kaldığını belirtiyor. [19]

Depremin fiziksel izleri zamanla silinirken kayıplar anıtlar, müzeler ve her yıl yapılan törenlerle kamusal alanda yaşamaya devam etti. Gölcük’teki deprem anıtı, Adapazarı’ndaki deprem müzesi ve Körfez’deki yıllık anma törenleri, 17 Ağustos’u yalnız geçmişte yaşanmış bir yıkım olarak değil gelecekteki hazırlık tartışmasının parçası olarak korudu. [21]

KAYNAKÇA

Kaynaklar

Tüm kaynakları göster (22)

01
Kurumsal olay kaydı
U.S. Geological Survey, ANSS/ComCat event usp0009d4z, M 7.6 — 4 km ESE of Derince, Turkey.
UTC zamanı, USGS konumu, 17 km derinlik, Mwc 7,6 ve hesaplanan en büyük makrosismik şiddet.
Kaynağı aç ↗
02
Hakemli saha araştırması
Barka, A. vd. (2002), “The Surface Rupture and Slip Distribution of the 17 August 1999 İzmit Earthquake (M 7.4), North Anatolian Fault”, Bulletin of the Seismological Society of America, 92(1), 43–60.
145 km yüzey kırığı, beş segment ve sahada ölçülen yatay/düşey yer değiştirmeler.
Kaynağı aç ↗
03
Hakemli sismoloji
Utkucu, M. & Durmuş, H. (2012), “A Teleseismic Finite-Fault Rupture Model for the August 17, 1999, İzmit Earthquake (Mw=7.6)”, Annals of Geophysics, 55(2).
İki yönlü kırılma, 32 saniyelik kaynak süreci, iki büyük kayma alanı ve deniz altına uzanan batı ucu.
Kaynağı aç ↗
04
Kuvvetli yer hareketi araştırması
Çelebi, M., Toprak, S. & Holzer, T. (1999), “Strong-Motion, Site-Effects and Hazard Issues in Rebuilding Turkey”.
Ana şok kayıtları, istasyon zeminleri, kayıt ağındaki boşluklar ve Adapazarı kaydının temsil sınırı.
Kaynağı aç ↗
05
Çok disiplinli keşif raporu
Scawthorn, C. (ed.) (2000), The Marmara, Turkey Earthquake of August 17, 1999: Reconnaissance Report, MCEER-00-0001.
Sismoloji, geoteknik, yapılar, köprüler, limanlar, yaşam hatları, müdahale ve geçici barınma saha gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
06
Yapı mühendisliği keşif raporu
Sezen, H., Elwood, K. J., Whittaker, A. S., Mosalam, K. M., Wallace, J. W. & Stanton, J. F. (2000), Structural Engineering Reconnaissance of the August 17, 1999 Earthquake: Kocaeli (Izmit), Turkey, PEER 2000-09.
Betonarme çerçeve ve perdeler, kolonlar, birleşimler, dolgu duvarlar, döşemeler ve sanayi tesisleri.
Kaynağı aç ↗
07
Hakemli yapı mühendisliği
Saatcioglu, M. vd. (2001), “The August 17, 1999, Kocaeli (Turkey) Earthquake — Damage to Structures”, Canadian Journal of Civil Engineering, 28, 715–737.
Betonarme, yığma, prefabrike ve çelik yapıların karşılaştırmalı davranışı.
Kaynağı aç ↗
08
Hakemli yapı mühendisliği
Sezen, H., Whittaker, A. S., Elwood, K. J. & Mosalam, K. M. (2003), “Performance of Reinforced Concrete Buildings During the August 17, 1999 Kocaeli, Turkey Earthquake, and Seismic Design and Construction Practice in Turkey”, Engineering Structures, 25, 103–114.
Betonarme konutlardaki göçme mekanizmaları, donatı detayları, malzeme ve yapım kusurları.
Kaynağı aç ↗
09
Geoteknik keşif raporu
Ansal, A. vd. (1999), Initial Geotechnical Observations of the August 17, 1999, Kocaeli Earthquake, GEER reconnaissance report.
Adapazarı, Gölcük, Değirmendere, Sapanca ve körfez kıyısındaki zemin ve temel gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
10
Hakemli geoteknik araştırma
Yoshida, N., Tokimatsu, K., Yasuda, S., Kokusho, T. & Okimura, T. (2001), “Geotechnical Aspects of Damage in Adapazari City During 1999 Kocaeli, Turkey Earthquake”, Soils and Foundations, 41(4), 25–45.
Adapazarı'nda eski akarsu yatağı, zemin deformasyonu, sıvılaşma ve doğrudan yapı hasarının mekânsal ayrımı.
Kaynağı aç ↗
11
Hakemli geoteknik araştırma
Kanatani, M. vd. (2003), “Damages on Waterfront Ground During the 1999 Kocaeli Earthquake in Turkey”, Soils and Foundations, 43(5), 29–40.
İzmit Körfezi ve Sapanca Gölü kıyılarındaki zemin kaybı, çökme ve denizaltı heyelanı.
Kaynağı aç ↗
12
Sanayi yapıları araştırması
Sezen, H. & Whittaker, A. S. (2004), “Performance of Industrial Facilities During the 1999 Kocaeli, Turkey Earthquake”, 13th World Conference on Earthquake Engineering.
Yirmi dört sanayi tesisinde yapısal, yapısal olmayan ve üretim kesintisi kaynaklı kayıplar.
Kaynağı aç ↗
13
Hakemli altyapı araştırması
Gillies, A. G. vd. (2001), “The August 17, 1999, Kocaeli (Turkey) Earthquake — Lifelines and Preparedness”, Canadian Journal of Civil Engineering, 28, 881–890.
Karayolu, demiryolu, hastane, haberleşme, su, kanalizasyon ve elektrik hizmetlerinin hasarı ve geri dönüşü.
Kaynağı aç ↗
14
Hakemli sanayi kazaları araştırması
Girgin, S. (2011), “The Natech Events During the 17 August 1999 Kocaeli Earthquake: Aftermath and Lessons Learned”, Natural Hazards and Earth System Sciences, 11, 1129–1140.
TÜPRAŞ yangınları, AKSA akrilonitril sızıntısı, müdahale güçlükleri ve üretim kaybı.
Kaynağı aç ↗
15
Kurumsal erken değerlendirme
World Bank (1999), Turkey: Marmara Earthquake Assessment, 14 September 1999.
İlk sosyal ve sektörel hasar tahminleri, evsiz nüfus, finansman ihtiyacı ve yeniden yapılanma seçenekleri.
Kaynağı aç ↗
16
Resmî ekonomik değerlendirme
Devlet Planlama Teşkilatı (1999), Depremin Ekonomik ve Sosyal Etkileri: Muhtemel Finansman İhtiyacı.
Etkilenen iller, altyapı, sanayi, konut, kamu finansmanı ve 7 Eylül 1999 tarihli ilk kayıp tahminleri.
Kaynağı aç ↗
17
Meclis araştırma raporu
TBMM (2010), Deprem Riskinin Araştırılarak Deprem Yönetiminde Alınması Gereken Önlemlerin Belirlenmesi Amacıyla Kurulan Meclis Araştırması Komisyonu Raporu, Sıra Sayısı 549.
Sonraki yıllarda birleştirilen can kaybı ve hasar bilançosu ile 1999 sonrasındaki mevzuat ve uygulamalar.
Kaynağı aç ↗
18
Kurumsal yeniden yapılanma raporu
Kurita, T. (2000), Survey Report on the Reconstruction Following the Earthquake in Marmara, Asian Disaster Reduction Center.
Arama-kurtarma kronolojisi, 1999 sonundaki hasar tablosu ve yeniden yapılanma programları.
Kaynağı aç ↗
19
Kurumsal uzun dönem değerlendirmesi
World Bank Independent Evaluation Group (2018), Turkey: Seismic Risk Mitigation Project, Project Performance Assessment Report 127522.
MEER sonrasındaki sigorta, kurumsal reformlar, kamu yapılarının güçlendirilmesi ve risk azaltma yatırımları.
Kaynağı aç ↗
20
Sivil toplum araştırması
Ertan, G. (2020), “Civil Society and Disaster Management: Case of Marmara Earthquake”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 19(73), 204–216.
Kamu kurumları ve sivil toplum kuruluşları arasındaki ilişki ve koordinasyon ağı.
Kaynağı aç ↗
21
Afet belleği araştırması
Kimura, S. (2010), “Memory as a Sustainable Resource? Disaster Memory of Kocaeli Earthquake, Turkey”, Bulletin of the National Museum of Japanese History, 156.
Gölcük anıtı, Adapazarı deprem müzesi ve Körfez'deki yıllık anma törenleri.
Kaynağı aç ↗
22
Kurumsal saha ölçüm raporu
Japan Society of Civil Engineers (1999), “Strong Ground Motion and Fault Rupture”, The 1999 Kocaeli Earthquake, Turkey: Investigation into Damage to Civil Engineering Structures.
DAD-ERD ve Boğaziçi Üniversitesi istasyonlarında ölçülen en büyük yer ivmeleri; Sakarya, Düzce ve Yarımca istasyonlarının karşılaştırmalı değerleri.
Kaynağı aç ↗