Zemin Sınıflandırması Nasıl Yapılır? Türkiye’de Mevzuat ve Standartlar

Bir zemin raporundaki “orta plastisiteli kil”, “CI” ve “ZD” ifadeleri aynı soruya cevap vermez. İlki malzemeyi tarif eder, ikincisi belirli bir sınıflandırma sistemindeki grubu, üçüncüsü ise deprem hesabında kullanılan yerel zemin sınıfını gösterir. Raporu doğru okuyabilmek için önce hangi sonucun hangi mevzuat veya standarda göre üretildiğini ayırmak gerekir.

Türkiye’de Zemin Sınıflandırmasının Mevzuat Çerçevesi

Zemin ve Temel Etüdü Esasları Ne Düzenler?

Bina ve bina türü yapılara ilişkin etüt sürecinin temel belgelerinden biri, 9 Mart 2019 tarihli ve 30709 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ ve ekidir. Bu çerçeve araştırmanın planlanması, arazi ve laboratuvar çalışmaları ile sonuçların raporlanmasını ele alır. Ekteki standart listesi ve araştırma çukuru tanımlamalarında TS EN ISO 14688 serisi yer alır.[1][1]Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (2019). Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatı. 9 Mart 2019, Resmî Gazete 30709; özellikle standartlar, araştırma çukuru logu ve raporlama bölümleri. Bağlantı, Bakanlık belgesinin erişilebilir kopyasıdır.Kaynağa Git

Metin, 17 Şubat 2021 tarihli ve 31398 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan değişiklikle birlikte okunmalıdır. Değişiklikler etüt kapsamı, sondajSondajZemin tabakalarının yapısını, özelliklerini ve yeraltı suyu seviyesini belirlemek amacıyla yapılan, örnek alma ve arazi deneylerine imkan tanıyan kuyu açma işlemi. ve jeofizik çalışmalar ile raporlamaya ilişkin hükümleri etkiler; yalnızca 2019 tarihli ilk PDF’yi kullanmak yeterli olmaz.[2][2]Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Edirne İl Müdürlüğü. 17 Şubat 2021 tarihli, 31398 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Zemin ve Temel Etüdü Tebliği değişikliği duyurusu.Kaynağa Git

Bu nedenle Türkiye’deki süreci “her zemin yalnızca TS 1500 ile sınıflandırılır” cümlesiyle açıklamak eksik kalır. Araştırmanın mevzuat dayanağı, tanımlama standardı ve kullanılan grup sembolü sistemi raporda birlikte izlenmelidir. JMO’nun 2026 etüt açıklamalarında da araştırma çukuru tanımlamaları için TS EN ISO 14688 serisine atıf bulunmaktadır.[10][10]TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası (2026). I. Dönem Emsal Mühendislik Hizmetleri Ücret Tarifesi, parsel bazında etüt açıklamaları. Araştırma çukurlarında TS EN ISO 14688 serisine atıf. Bu belge mevzuat yerine değil, güncel uygulamanın destekleyici kaynağı olarak kullanılmıştır.Kaynağa Git

Yönetmelik, Standart ve Grup Sembolü Arasındaki İlişki

Mevzuat etüdün kapsamını ve raporlama yükümlülüğünü belirler. Teknik standart ise numunenin nasıl tanımlanacağını, hangi deney verilerinin kullanılacağını ve sınıflandırma ilkelerini açıklar. Bir raporda “CL” yazması, kullanılan standardın ve baskısının ayrıca belirtilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.

Tablo 1 - Table 1 - Türkiye’de bir zemin raporu okunurken ayrılması gereken belge ve sonuçlar.

Belge veya sistem	Temel görevi	Okunacak bilgi
Zemin ve Temel Etüdü Tebliği ve eki	Araştırma ve raporlama çerçevesi	Etüt kapsamı, arazi ve laboratuvar çalışmaları
TS EN ISO 14688-1 / -2	Zemini tanımlama ve sınıflandırma ilkeleri	Malzeme adı, özellikler, kullanılan ölçütler
TS 1500 veya USCS gibi belirtilen sistem	Kendi kurallarıyla grup tayini	Standart adı ve baskısıyla birlikte sembol
TBDY 2018, Bölüm 16	Deprem tasarımı için yerel zemin sınıfı	Profil verilerine dayanan ZA-ZF sonucu

TS EN ISO 14688 ile Tanımlama ve Sınıflandırma

Bölüm 1: Numuneyi Tanımlamak

TS EN ISO 14688-1, zeminin tanınması ve tarif edilmesiyle ilgilidir. Dane boyu, ana ve ikincil bileşenler, renk, yapı ve zeminin durumuna ilişkin gözlemler birlikte kaydedilir. Saha tanımı, laboratuvara giden numunenin hangi tabakayı temsil ettiğini anlamayı sağlar.[4][4]ISO (2017). ISO 14688-1: Geotechnical investigation and testing, Identification and classification of soil, Part 1: Identification and description. Açık katalog ve kapsam bilgisi.Kaynağa Git

Örneğin “kahverengi, kum içeren ince daneli zemin” şeklindeki bir saha kaydı; sondaj numarası, derinlik ve numune kimliğiyle eşleştirilmelidir. Laboratuvarda bulunan plastisite değerinin farklı bir tabakaya ait kayda işlenmesi, ölçüm doğru olsa bile rapordaki sınıflandırmayı yanlış yere taşır.

Bölüm 2: Ölçülen Özelliklerle Sınıflandırmak

TS EN ISO 14688-2, saha ve laboratuvarda elde edilen özelliklere göre sınıflandırma ilkelerini ele alır. Tanımlama ile sınıflandırma birbirini tamamlar; gözlemlerin, dane dağılımının ve kıvam özelliklerinin birlikte okunması gerekir.[5][5]ISO (2017). ISO 14688-2: Geotechnical investigation and testing, Identification and classification of soil, Part 2: Principles for a classification. Açık katalog ve kapsam bilgisi.Kaynağa Git

Raporda başka bir sistemin grup sembolü de kullanılacaksa hangi kuralların izlendiği açıkça yazılmalıdır. TS EN ISO 14688 başlığının altına kaynağı belirtilmeden bir USCS veya TS 1500 kartı yerleştirmek, farklı sistemleri tek bir yöntemmiş gibi gösterir.

Sınıflandırma İçin Hangi Deney Verileri Gerekir?

Dane Boyu Dağılımı

Elek analiziElek AnaliziBir zemin numunesinin, giderek küçülen göz açıklıklarına sahip elek serisinden geçirilerek dane boyu dağılımının belirlendiği laboratuvar deneyi. ve ince fraksiyon için uygun çökelme yöntemleri, zemindeki farklı dane boylarının oranlarını verir. Dane boyu dağılımı eğrisinden zeminin hangi boyutlarda yoğunlaştığı ve dağılımın biçimi okunur. Sonucu yorumlarken önce kullanılan standardın sınırları belirlenir.[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

TS EN ISO 14688-1 için kumun ince dane tarafındaki sınırı 0,063 mm, çakıl tarafındaki sınırı 2 mm’dir. TS 1500/2000 örneklerinde ince dane sınırı 0,075 mm, kum-çakıl sınırı 2 mm olarak kullanılır. USCS’de ise bunlar sırasıyla 0,075 mm ve 4,75 mm’dir.[9][9]Ondokuz Mayıs Üniversitesi. Zemin Mekaniği, 9. hafta ders dokümanı. TS EN ISO 14688-1 dane boyu aralıkları.Kaynağa Git[6][6]Önalp, A. (2004). Zeminlerin Sınıflandırılması ve TS1500/2000’in Tanıtımı. Türkiye Mühendislik Haberleri, 430, 27-28. TS 1500/2000 eşikleri ve orta plastisite bölgesi.Kaynağa Git[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

Bu fark, ölçüm tablosunu da etkiler. Yalnızca 0,075 mm elekten geçen oran verilmişse 0,063 mm’den geçen oran aynı sayı kabul edilemez. Laboratuvarın kullandığı elek serisi ve sonuçların hangi sistem için hazırlandığı kontrol edilmelidir.

Likit Limit, Plastik Limit ve Plastisite İndisi

İnce daneli zeminin su içeriğiSu MuhtevasıZemindeki su kütlesinin kuru katı dane kütlesine oranı. değiştikçe kıvamı da değişir. Likit limitLikit Limitİnce daneli bir zeminin plastik hâlden sıvı gibi akan bir hâle geçtiği sınır nem içeriği. $w_L$ ve plastik limitPlastik Limitİnce daneli zeminin plastik kıvam ile yarı katı kıvam arasındaki sınır su muhtevası. $w_P$, bu davranışı tanımlamak için kullanılan deney sonuçlarıdır. Plastisite indisi bu iki sınırın farkıdır:[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

$$I_P=w_L-w_P$$

Her iki limit kuru zemin kütlesine göre su içeriği yüzdesiyle ifade edilir. Örneğin $w_L=42\%$ ve $w_P=22\%$ için $I_P=20$ yüzde puan bulunur; sınıflandırma kartlarında bu değer genellikle 20 veya %20 olarak gösterilir. Rapordaki LL, PL ve PI kısaltmaları sırasıyla bu büyüklükler için kullanılabilir.

Dane çapına göre kil fraksiyonu ile plastisite davranışına göre verilen kil tanımı aynı bilgi değildir. Bu nedenle yalnızca ince dane miktarına bakılarak bütün ince malzeme “kil” kabul edilmez.

NPPlastik Olmayan ZeminStandart kıvam deneyinde belirlenebilir bir plastik davranış aralığı göstermeyen zemin için kullanılan tanımlama., deney koşullarında plastik davranış göstermeyen numune için kullanılan “plastik olmayan” kaydıdır; eksik ölçüm anlamına gelmez. Yağışla doğal su içeriği ve kıvam durumu değişebilir. Ancak malzemenin dane dağılımı ve standart deneylerle belirlenen sınıflandırma özellikleri, yalnızca zeminin ıslanması nedeniyle otomatik olarak başka bir gruba dönüşmez. Yıkanma veya farklı malzemeyle karışma ise numunenin bileşimini değiştirebilir.[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

Numune ve Deney Bilgisinin Birlikte Tutulması

Aşağıdaki kayıtlar sonucu izlenebilir kılar:

• Sondaj veya araştırma çukuru numarası ile numune derinliği.
• Numunenin temsil ettiği tabaka ve saha tanımı.
• Kullanılan elek açıklıkları ve geçen yüzdeler.
• Kıvam limitleri, deney yöntemi ve varsa plastik olmayan sonuç.
• Sınıflandırma sistemi, baskısı, tam zemin adı ve varsa grup sembolü.

Bu kayıt düzeni özellikle birbirine yakın iki tabakanın farklı plastisite göstermesi veya dolgu ile doğal zeminin ayrılması gereken sahalarda önemlidir.

Adım Adım Bir Sınıflandırma Kaydı Nasıl Hazırlanır?

Önce laboratuvar sonuçları doğru numune ve tabakayla eşleştirilir. Ardından uygulanacak sistemin tane boyu sınırları kullanılarak ana bileşen ve ikincil bileşenler değerlendirilir. İnce malzemenin davranışı için kıvam limitleri incelenir; organik özellik veya sınırda sonuç varsa ilgili sistemin ek kuralları izlenir.

Sonuç yalnızca bir harften ibaret bırakılmaz. Tam zemin adı, dayanak alınan deneyler ve standardın adı birlikte yazılır. Saha gözlemiyle laboratuvar sınıfı arasında uyumsuzluk varsa numune karışması, tabaka değişimi ve deney kayıtları araştırılır.

Koyu renk organik malzeme için bir ipucu olabilir; tek başına organik sınıf tayini sağlamaz. Koku, doku, saha gözlemi ve seçilen sistemin ek incelemeleri birlikte değerlendirilir. Eşiklere yakın deney sonuçlarında ölçüm değişkenliği de göz önünde tutulur; farklı laboratuvar sonuçları karşılaştırılırken numune hazırlama ve deney yöntemlerinin aynı olup olmadığı incelenir.[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

Örneğin iki numunenin de 2 mm’den geçen oranı %90 olabilir. Birinde plastik olmayan ince malzeme, diğerinde belirgin plastik davranış gösteren ince malzeme bulunması, bunları aynı mühendislik grubu içinde değerlendirmeyi engelleyebilir. Aynı dane eğrisine yakınlık, her davranışın aynı olacağını göstermez.

TS 1500/2000 ile Bir Plastisite Örneği

Türkiye’deki rapor ve ders kaynaklarında karşılaşılan TS 1500/2000, düşük, orta ve yüksek plastisite için L, I ve H ayrımını kullanır. Orta plastisite bölgesi likit limitte 35 ile 50 arasındadır. Buradaki örnek açıkça bu sisteme aittir; TS EN ISO 14688’in veya USCS’nin sınıflandırma kartı olarak okunmamalıdır.[6][6]Önalp, A. (2004). Zeminlerin Sınıflandırılması ve TS1500/2000’in Tanıtımı. Türkiye Mühendislik Haberleri, 430, 27-28. TS 1500/2000 eşikleri ve orta plastisite bölgesi.Kaynağa Git

Organik olmadığı ve ince daneli olduğu belirlenmiş bir numunede $w_L=42\%$, $w_P=22\%$ ölçülsün. Plastisite indisi $42-22=20$ olur. Karttaki A doğrusu için:[7][7]Das, B. M. (2010). Principles of Geotechnical Engineering, 7. baskı. Cengage Learning. Dane dağılımı, kıvam limitleri ve zemin sınıflandırmasının mühendislikte kullanımı.

$$I_{P,A}=0{,}73(w_L-20)$$ $$I_{P,A}=0{,}73(42-20)=16{,}06$$

Numunenin 20 olan indisi, 16,06 değerinin üzerindedir; nokta kil bölgesinde kalır. Likit limit 35 ile 50 arasında olduğundan örneğin TS 1500/2000 karşılığı CI, orta plastisiteli kil olur. Aynı verinin USCS’deki L/H ayrımıyla değerlendirilmesi farklı bir sembol verebilir. Bu nedenle sonuçla birlikte sistemin adı da yazılır.

Malzeme Grubu ile ZA-ZF Arasındaki Fark

TBDY 2018 Bölüm 16.4 ve Tablo 16.1, deprem tasarımında kullanılan yerel zemin sınıflarını tanımlar. Değerlendirmede zemin profili, ilgili ortalama hız veya dayanım göstergeleri ve sahaya özel inceleme gerektiren koşullar dikkate alınır.[3][3]AFAD (2018). Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, 16.2.2, 16.4 ve Tablo 16.1. Resmî Gazete metninin İMO arşivindeki kopyası.Kaynağa Git

Bir numunenin CI veya CL olması doğrudan “ZD zemin” sonucunu vermez. Numune, profilin yalnızca belirli bir derinliğini temsil eder. Üst ve alt tabakaların kalınlıkları ile yerindeki özellikleri ayrıca bilinmelidir. ZA-ZF hesabının ayrıntıları Yerel Zemin Sınıfları yazısında açıklanmıştır.

Aynı ayrım rapor yapısında da izlenir. TBDY 16.2.2 kapsamında Veri Raporu, araştırma ve deney bulgularını; Geoteknik RaporGeoteknik RaporZemin etüdü kapsamında toplanan tüm arazi ve laboratuvar verilerinin, mühendislik yorumu ve tasarım önerileriyle birlikte sunulduğu resmi belge. ise bunların tasarıma yönelik değerlendirmesini içerir. Malzeme tanımı, taşıma gücüTaşıma Gücü (Zemin)Bir zeminin, kesme göçmesine veya aşırı oturmaya yol açmadan güvenle taşıyabileceği maksimum temel basıncı. veya oturmaOturmaBir temelin, altındaki zeminin yük altında sıkışması veya deformasyonu nedeniyle düşey yönde yaptığı yer değiştirme. sonucunun tek başına yerine geçmez.[3][3]AFAD (2018). Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, 16.2.2, 16.4 ve Tablo 16.1. Resmî Gazete metninin İMO arşivindeki kopyası.Kaynağa Git

USCS Türkiye’de Ne İçin Kullanılır?

USCS, ASTM D2487 kapsamında tanımlanan uluslararası bir sınıflandırma sistemidir.[8][8]ASTM International. ASTM D2487: Standard Practice for Classification of Soils for Engineering Purposes (Unified Soil Classification System). Açık standart kayıt sayfası.Kaynağa Git Uluslararası raporları karşılaştırırken veya proje dokümanlarında bu sistem istendiğinde teknik bir ortak dil sağlar. Türkiye’de bir raporda USCS sembolü bulunması, araştırma ve raporlamanın Türk mevzuatıyla ilişkisini kendiliğinden kurmaz.

USCS’yi kullanırken kendi eşikleri uygulanır; bunlar TS 1500 veya TS EN ISO 14688 sınırlarıyla birleştirilmez. Türkiye odaklı bir raporda esas olan, geçerli etüt çerçevesinin ve kullanılan sınıflandırma sisteminin açıkça belirtilmesidir.

Sonuç

Zemin sınıflandırmasıZemin SınıflandırmasıZeminlerin dane boyutu, plastisite ve mühendislik özelliklerine göre (USCS gibi sistemlerle) kategorilere ayrılması.; numune kimliği, saha tanımı, deney sonuçları ve belirtilmiş bir teknik sistem arasında izlenebilir bağ kurar. Türkiye’de bu bağı etüt mevzuatı, TS EN ISO 14688 serisi ve raporda kullanılan grup sistemi birlikte açıklar. Sonucun doğru yorumlanması için malzeme sınıfı ile TBDY’deki yerel zemin sınıfı ayrı tutulmalı, tasarım değerlendirmesi ilgili profil ve deney verilerine dayanmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Zemin raporunda NP yazması ne anlama gelir?

NP, ilgili deney koşullarında numunenin plastik davranış göstermediğini, yani plastik olmayan sonuç verildiğini belirtir. Eksik ölçüm yerine kullanılacak bir işaret değildir; deneyin uygulanabilirliği ve numune özellikleri raporla birlikte değerlendirilir.

Zeminin rengine bakarak organik olduğu söylenebilir mi?

Koyu renk bir ipucu olabilir; tek başına organik sınıf tayini için yeterli değildir. Koku, doku, saha koşulları ve kullanılan sistemin öngördüğü incelemeler birlikte değerlendirilir.

Yağmurdan sonra aynı zeminin sınıfı değişir mi?

Su içeriği ve kıvam durumu değişebilir. Dane dağılımı ile ilgili standart deneylerden bulunan sınıflandırma özellikleri ise yalnızca yağış nedeniyle otomatik olarak başka bir gruba dönüşmez. Yıkanma, karışma veya malzeme değişimi varsa yeni numune farklı sonuç verebilir.

Aynı numuneyi iki laboratuvar farklı sınıflandırırsa ne kontrol edilir?

Önce standart ve baskı, elek açıklıkları, numune hazırlama, kıvam limitleri ve numunenin temsil ettiği tabaka karşılaştırılır. Sınıra yakın değerlerde deney değişkenliği de incelenir; yalnızca harflerin farklı olmasına bakılarak karar verilmez.

Bir parselin tamamı tek numuneyle tanımlanabilir mi?

Numune yalnızca alındığı bölgeyi temsil eder. Araştırmanın yeterliliği tabakalanma, yatay değişim, yapı özellikleri ve etüt kapsamına bağlıdır. Farklı birimler bulunan sahalarda tek sonuç bütün parsele genellenemez.