2020 İzmir Depremi: Araştırma Dosyası

Olay künyesi
UTC	30.10.2020 · 11:51:27 [1]
USGS–ANSS	us7000c7y0 ↗ [1]
Yerel saat	30.10.2020 · 14:51:27 UTC+3 [1]
Büyüklük	Mw 6,6 AFAD[3] · Mw 6,9 Kandilli[4] · Mw 7,0 USGS[1]
Derinlik	17,26 km AFAD[3] · 21 km USGS[1]
Episantr	37,897°K · 26,784°D (Samos Adası’nın kuzeyi, Ege Denizi) [1]
Fay	Kuzey Samos Fayı kuzeye eğimli denizaltı fayı [6] [8]
Mekanizma	Normal faylanma [1] [6]
Kırılma	Yaklaşık 72 × 30 km · en büyük kayma yaklaşık 3,3 m ortak kaynak modeli [25]
En büyük şiddet	MMI ~VII USGS ShakeMap [2] · VII-VIII Bayraklı, enstrümantal tahmin [11]
İzmir’de ölçülen PGA	0,153 g Karşıyaka · 0,108 g Bayraklı [10] [11]
Tsunami	Sığacık’ta 391 ± 2 m’ye varan su basma mesafesi [18]
Yapı hasarı	632 ağır · 598 orta hasarlı bina kesinleşmiş tespit [22]
Kayıplar	Türkiye’de 117 ölü · 1.032 yaralı [21] · Samos’ta 2 ölü [9]

01 / 30 EKİM

30 Ekim

30 Ekim 2020 Cuma günü saat 14.51’de başlayan sarsıntı İzmir’in tamamında hissedildi. Depremin merkezi kentin içinde değil, Samos Adası’nın kuzeyindeki Ege Denizi’ndeydi. Buna rağmen ilk ağır göçme haberleri kıyıya en yakın ilçelerden değil, yaklaşık 70 kilometre uzaktaki Bayraklı’dan geldi. Manavkuyu ve Mansuroğlu mahallelerinde çok katlı apartmanlar çöktü; arama-kurtarma ekipleri kısa süre içinde 17 çalışma alanına dağıldı. [1] [8] [10] [21]

Rıza Bey Apartmanı, Doğanlar Apartmanı, Emrah Apartmanı, Yağcıoğlu Apartmanı ve başka konut bloklarındaki göçmeler aynı bölgede toplandı. Bazı binalar bütünüyle çökerken bazılarında yalnız bir blok veya belirli katlar kaybedildi. Aynı sokaklarda az hasarla ayakta kalan yapılar bulunması, kentteki yıkımın yalnız episantra uzaklıkla açıklanamayacağını ilk saatlerden itibaren gösterdi. [10] [13] [14] [28]

İzmir’in güneybatısında ise aynı olay farklı bir afet oluşturdu. Depremden birkaç dakika sonra deniz Sığacık Körfezi’nin bazı kesimlerinde önce çekildi, ardından kıyıya ilerledi. Su marina, balıkçı barınağı, Kaleiçi çevresi ve kıyıdaki sokaklara girdi; tekneleri sürükledi, araçları yerinden oynattı ve işyerlerini suyla doldurdu. Akarca ile Alaçatı Azmak çevresinde de kıyı taşkını ve güçlü akıntı izleri ölçüldü. [7] [18] [19]

Deprem COVID-19 salgınının sürdüğü bir dönemde meydana geldi. Enkaz çevresinde çalışan ekipler, hastaneler, geçici barınma alanları ve hasar tespit personeli bir yandan afet koşullarını, diğer yandan bulaş riskini yönetmek zorundaydı. Toplanma alanlarında maske ve mesafenin sürekli korunması mümkün olmadı; evine giremeyenler için açık alan ve çadır düzeni hızla kurulurken salgına karşı ek önlemler alındı. [9] [16] [20]

Arama-kurtarma çalışmaları tamamlandığında Türkiye’deki can kaybı 117’ye, yaralı sayısı 1.032’ye ulaştı. Samos’ta iki genç hayatını kaybetti. Türkiye’deki ölümlerden biri tsunaminin sürüklediği bir kişi, diğerleri büyük ölçüde İzmir’deki bina göçmeleriyle ilişkiliydi. Depremin ardından 4.468 artçı kaydedildi; bunların 48’i büyüklük 4’ün üzerindeydi. [9] [18] [20] [21]

02 / FAY VE SARSINTI

Fay ve sarsıntı

Deprem, Batı Anadolu ile Ege Denizi’nde kuzey–güney yönünde süren açılmanın içinde meydana geldi. Kaynak, Samos Adası’nın kuzey kıyısı boyunca uzanan ve denizin altında kuzeye eğilen Kuzey Samos Fayıydı. Ana hareket normal faylanmaydı: fayın kuzeyindeki blok aşağı inerken Samos tarafındaki blok göreli olarak yükseldi. Samos kıyısında ölçülen kalıcı yükselme ve İzmir yönündeki deniz tabanı çökmesi, kaynak modelleriyle aynı hareket düzenini gösterdi. [6] [7] [8] [12]

Kurumsal çözümler olayın büyüklüğünde ve derinliğinde aynı sayıyı vermedi. AFAD ana şoku Mw 6,6 ve 17,26 kilometre, Kandilli Mw 6,9 ve yaklaşık 12 kilometre, USGS Mw 7,0 ve 21 kilometre olarak hesapladı. Bu farklılıklar ayrı istasyon ağları, veri türleri ve çözüm yöntemlerinden gelir. Depremin yeri ve mekanizması konusunda ise sonuçlar ortaktır: kırılma Samos’un kuzeyinde, deniz altında ve baskın olarak normal fay üzerinde gelişti. [1] [3] [4] [5]

GNSS ve uydu radar verilerine dayanan ilk modellerden biri kırılan düzlemi yaklaşık 43 kilometre uzunluk ve 16 kilometre genişlikle temsil etti; ortalama kaymayı yaklaşık 1,42 metre buldu. Daha sonra teleseismik kayıtları, kuvvetli hareketi ve jeodezik verileri birlikte kullanan model yaklaşık 72 × 30 kilometrelik daha geniş bir kırılma alanı ve 3,3 metreye yaklaşan en büyük kayma hesapladı. Bu sayılar aynı fiziksel kırılmayı farklı veri ve kabullerle temsil eden model sonuçlarıdır. [24] [25]

Ortak kaynak modelinde kayma tek bir düzgün leke halinde dağılmadı. Üç ana kayma bölgesi belirlendi; en büyük kayma merkezüssün batısında toplandı ve kırılma ağırlıklı olarak batıya ilerledi. Güçlü enerji boşalımının büyük bölümü yaklaşık 20 saniye içinde tamamlandı. Bu batıya yönelen kırılma, İzmir kıyısına ulaşan dalga alanını değerlendirirken dikkate alınan kaynak özelliklerinden biridir. [8] [25]

Kaynak bölgesine yakın AFAD istasyonlarında en yüksek yatay ivmeler yaklaşık 0,18 g düzeyine ulaştı. İzmir kentindeki kayıtlar bunun her yerde aynı olmadığını gösterdi: Karşıyaka’da yaklaşık 0,153 g, Bayraklı’daki yumuşak zemin istasyonunda yaklaşık 0,108 g, aynı çevredeki daha sert zemin istasyonunda yaklaşık 0,040 g ölçüldü. Bayraklı’daki ağır göçmeler bu nedenle kentteki en büyük PGA değerinin bulunduğu noktada oluşmadı. [3] [10] [11] [15]

Bayraklı’daki yumuşak zemin kaydının 0,5–1,5 saniye aralığındaki spektral değerleri yakındaki sert zemin kaydının yaklaşık üç katına çıktı. Hasarlı apartmanların önemli bölümü yedi–on katlıydı ve bu periyot aralığına duyarlıydı. Hasarın yoğunlaştığı alandaki spektral ivme 0,6–1,5 saniye arasında yaklaşık 0,35 g düzeyindeydi; buna rağmen saha çalışmaları bu talebin 475 yıllık tasarım düzeyinin yalnız yaklaşık yüzde 30–40’ına karşılık geldiğini belirledi. Binaların göçmesi, yer hareketi ile yapı kusurlarının birlikte değerlendirilmesini gerektiriyordu. [8] [10] [11]

03 / HASARIN DAĞILIMI

Hasarın dağılımı

İzmir’deki ağır yapı hasarı kentin her tarafına eşit dağılmadı. En belirgin yoğunluk, Bayraklı’nın Manavkuyu ve Mansuroğlu mahallelerinde, Bornova havzasının batı kenarına yakın çok katlı konut alanında oluştu. Bornova ve Karşıyaka’nın bazı kesimlerinde hafif ve orta hasar görülürken Konak’ta eski yığma yapılarda, Seferihisar çevresinde ise hem yapı hem kıyı hasarı kaydedildi. [8] [9] [10] [27]

USGS'nin 30 Ekim 2020 İzmir depremi için hazırladığı şiddet haritası — USGS ShakeMap şiddet dağılımı — 30 Ekim 2020 Ege Denizi depremi. Harita, kayıtların ve kaynak modelinin birlikte kullanıldığı hesaplanmış bölgesel dağılımı gösterir; tek bir istasyondaki ölçüm değildir. [2]

Bayraklı’da ağır hasar alan bölge, denize doğru kalınlaşan genç alüvyon ve havza çökelleri üzerindeydi. Yakın mesafedeki sert zemin istasyonuyla karşılaştırıldığında yumuşak zemin kaydı özellikle orta periyotlarda belirgin biçimde büyüdü. Hasar haritaları da ağır hasarlı binaların bu yumuşak zemin kuşağında yoğunlaştığını gösterdi. Fakat aynı zeminde birçok binanın ayakta kalması, zemin koşulunun tek başına göçme nedeni olmadığını açıkça ortaya koydu. [8] [10] [11] [27]

Ağır hasar gören yapıların çoğu 1975–2000 döneminde yapılmış çok katlı betonarme apartmanlardı. Saha araştırmalarında çöken veya ağır hasar alan örneklerin önemli bölümü yaklaşık 1990–1994 yıllarına tarihlendirildi. Daha yeni yönetmeliklere göre yapılmış yapılarda da dolgu duvar ve sınırlı taşıyıcı hasar görüldü; ancak incelenen göçmelerin hemen tamamı eski tasarım ve uygulama döneminde inşa edilen gruptaydı. [10] [13] [14] [28]

Kasım 2020’de yayımlanan geniş envanterde 158.121 bina değerlendirilmiş; 50 bina yıkık, 35 bina acil yıkılacak, 581 bina ağır, 688 bina orta ve 6.683 bina hafif hasarlı olarak sınıflandırılmıştı. Bu ilk geniş tarama daha sonra itirazlar ve ayrıntılı incelemelerle değişti. Kesinleşmiş resmî kayıtta 632 ağır ve 598 orta hasarlı bina bulunuyor. İki sayı dizisi farklı tarihlerdeki hasar tespit aşamalarını gösterir. [10] [22]

İlk envanterdeki 50 yıkık bina sayısı, Bayraklı’da arama-kurtarma yapılan apartman sayısıyla aynı değildir. Envanter farklı ilçelerdeki yapı türlerini ve tespit tarihindeki yıkık sınıfını kapsarken arama-kurtarma bilançosu insan bulunduğu belirli enkaz alanlarını saydı. İzmir’de kamuoyunun izlediği büyük apartman göçmeleri daha dar bir gruptu; ekipler toplam 17 çalışma alanında görev yaptı. [10] [13] [21]

Samos’ta hasar kaynak faya çok daha yakın, fakat daha alçak ve farklı yapı stokuna sahip yerleşimlerde ortaya çıktı. Karlovasi, Vathy ve çevre köylerde yığma ve tarihî yapılarda duvar ayrılması, düzlem dışı göçme ve çatı hasarı görüldü. Türkiye tarafındaki başlıca can kaybının uzaktaki çok katlı betonarme apartmanlarda, Samos’taki hasarın ise yığma ve geleneksel yapılarda yoğunlaşması iki kıyının yapı stokundaki farkı yansıtıyordu. [8] [9] [12] [17]

04 / YAPI HASARLARI

Yapı hasarları

Bayraklı’da çöken ve ağır hasar alan binalar çoğunlukla betonarme çerçeveli, yedi–on katlı apartmanlardı. Zemin katların dükkân, üst katların konut olarak kullanılması birçok yapıda ilk katın daha yüksek, daha açık ve üst katlardan daha zayıf bırakılmasına neden olmuştu. Deprem sırasında yatay ötelenmeler bu katta toplandı; kolonların taşıma gücünü kaybetmesi üst katların birbiri üzerine inmesine veya binanın yana devrilmesine kadar ilerledi. [10] [13] [14] [28]

Dolgu duvarların kaldırılması bu farkı daha da büyüttü. Birbirine benzeyen dört bloktan oluşan bir sitede zemin kat dolgu duvarları bulunmayan üç blok çöktü veya ağır hasar aldı; dokuz kişi hayatını kaybetti. Zemin katında dolgu duvarları bulunan dördüncü blokta ise duvar hasarı görülmesine rağmen belirgin taşıyıcı sistem hasarı oluşmadı. Bu karşılaştırma, projede taşıyıcı eleman sayılmayan duvarların mevcut binaların gerçek rijitlik ve dayanım dağılımını nasıl değiştirdiğini aynı yer hareketi altında gösterdi. [10]

Binaların yol cephesinde birkaç metreye ulaşan büyük konsollar ve üst katlarda genişleyen planlar yaygındı. Konsolların bağlandığı kiriş ve kolonlarda oluşan çatlaklar, dış çerçevelerdeki yükü artırdı. Bazı binalar ayakta kaldığı hâlde kalıcı yana yatma veya oturma nedeniyle kullanılamaz duruma geldi ve daha sonra yıkıldı. Ağır çıkmalar, zayıf zemin kat ve düzensiz çerçeve düzeni aynı yapıda birleştiğinde hasar belirli birkaç elemana yığıldı. [10] [13] [14]

Kolonlarda beton örtüsünün dökülmesi, kesme çatlakları ve boyuna donatı burkulması sık görüldü. Açılan elemanlarda etriyelerin seyrek olduğu, uçlarının 135 derece kancayla kapatılmadığı ve birleşim bölgelerinde yeterli sargı bulunmadığı belirlendi. Düz yüzeyli eski donatıların bindirme ve ankrajları yetersizdi; bazı kiriş–kolon birleşimlerinde donatı, deprem çevrimleri sırasında betondan sıyrıldı. Bu ayrıntılar kolonların büyük şekil değiştirmelere ulaşmadan dayanım kaybetmesine yol açtı. [10] [13] [14] [28]

Saha raporları düşük ve değişken beton kalitesini de tekrar tekrar kaydetti. İri agrega dağılımının kötü olduğu, betonun elle kolayca parçalandığı ve bazı kolonlarda boşluklar bulunduğu örnekler vardı. Bodrum ve zemin katlarda su yalıtımı ile bakım eksikliği donatı korozyonunu ilerletmişti. İncelenen bazı elemanlarda donatı kesitinin yaklaşık yüzde 25–65’inin korozyonla kaybedildiği görüldü. Böyle bir eleman projedeki kesitiyle değil, deprem günü kalan gerçek beton ve çelik kapasitesiyle davrandı. [10] [13] [14]

Rıza Bey Apartmanı’nın bir bölümü tamamen çökerken bitişik bölümlerin farklı davranması, blokların taşıyıcı sistem ve kullanım değişikliklerinin ayrıca incelenmesini gerektirdi. Doğanlar, Emrah, Yağcıoğlu, Karagül, Egemen ve başka binalarda yapılan gözlemler de tek bir ortak kusur yerine düşük malzeme dayanımı, yetersiz sargı, zayıf kolonlar, düzensiz katlar, korozyon ve uygulama hatalarının farklı birleşimlerini ortaya koydu. [13] [14] [28]

Dolgu duvar hasarı yalnız eski binalarla sınırlı değildi. Daha yeni bazı konut ve ofis yapılarında taşıyıcı sistem ayakta kalırken tuğla duvarlar çapraz çatladı, ezildi veya çerçeveden ayrıldı. Büyük bir ofis yapısında betonarme çekirdek ile çevre çerçevelerini bağlayan döşemedeki geniş boşluk, kat düzlemindeki kuvvet aktarımını bozdu; taşıyıcı sistem sınırlı hasar alırken dolgu duvar kaybı binanın kullanımını durdurdu. [9] [10]

Konak ve Kösedere’deki yığma yapılarda hasar farklı biçimde gelişti. Kösedere’de incelenen yapıların çoğu 60–80 yıllık, moloz taş duvarlı, kireç harçlı, ahşap döşeme ve çatılı iki katlı evlerdi. Duvarların köşelerde ayrılması, üst bölümlerin dışarı devrilmesi ve çatı–duvar bağlantısının kopması görüldü. Ahşap hatılların ve karşılıklı duvar bağlantılarının düzenli olduğu örnekler yapının bir bütün olarak davranmasını sağladı; bağlantıları zayıf yapılarda ayrı duvar parçaları bağımsız hareket etti. [10] [16] [17]

05 / ZEMİN VE ALTYAPI

Zemin ve altyapı

Bornova havzası, dağlarla çevrili ve denize doğru kalınlaşan genç çökellerle dolu bir alandır. Bayraklı’daki hasar kuşağında yüzeye yakın yumuşak tabakalar ile daha derindeki havza geometrisi, Samos’tan gelen dalgaların belirli periyotlarda büyümesine ve sarsıntının uzamasına katkı verdi. Yakın istasyonlar arasındaki büyük spektral fark, bu etkinin yalnız uzaklık veya kaynak yönüyle açıklanamayacağını gösterdi. [8] [10] [11] [27]

Bayraklı’daki ağır hasar alan apartmanlarda geniş ölçekli temel göçmesi ortak bir bulgu değildi. Bazı binalarda oturma ve kalıcı eğilme görüldü, fakat çok sayıdaki göçmede belirleyici kayıp üstyapı kolonları ile birleşimlerde başladı. Zemin büyütmesi binalara ulaşan talebi artırdı; taşıyıcı sistem kusurları ise bu talebin neden bazı yapılarda göçmeye, yanındaki yapılarda daha sınırlı hasara dönüştüğünü açıkladı. [8] [10] [13]

Kıyı boyunca sıvılaşma ve yanal yayılma daha görünür izler bıraktı. Sığacık, Akarca, Gümüldür ve çevredeki dolgu ya da gevşek kıyı zeminlerinde kum çıkışları, çatlaklar, oturmalar ve denize doğru hareketler belgelendi. Liman kaplamaları ile kıyı duvarlarının arkasında açılmalar oluştu. Bu deformasyonların bir bölümü doğrudan sarsıntıyla, bir bölümü tsunami akıntısının zemini oyması ve dolgu malzemesini taşımasıyla büyüdü. [7] [8] [9] [12]

İncelenen karayolu ve demiryolu köprülerinde depremle ilişkilendirilen ağır yapısal hasar tespit edilmedi. Köprüler, tüneller ve ana ulaşım bağlantıları genel olarak çalışmayı sürdürdü; yerel çatlaklar ve küçük deplasmanlar ulaşımı kesen geniş bir göçmeye dönüşmedi. Bu sonuç bütün İzmir altyapısının hasarsız olduğu anlamına gelmez; saha araştırmalarının incelediği ulaşım yapıları için geçerlidir. [10] [15] [26]

Elektrik, su, doğal gaz ve haberleşme sistemlerinde yerel kesintiler yaşandı; ancak ana ağlarda kent çapında uzun süreli bir çöküş oluşmadı. Asıl işlev kaybı, hasarlı binalara hizmet veren bağlantıların kapatılması ve güvenlik nedeniyle boşaltılan alanlarda ortaya çıktı. Sığacık’ta tsunami kıyı tesislerini, tekneleri, araçları ve zemin kattaki işyerlerini doğrudan etkiledi; marina ve balıkçı barınağındaki hasar karadaki bina hasarından farklı bir onarım ihtiyacı oluşturdu. [8] [9] [15] [18]

06 / TSUNAMİ

Tsunami

Fayın deniz tabanında oluşturduğu düşey yer değiştirme, Samos ile Türkiye kıyıları arasındaki su kütlesini harekete geçirdi. Dalgalar Samos’un kuzey kıyısına ve İzmir Yarımadası’nın girintili koylarına birkaç dakika içinde ulaştı. Sığacık Körfezi’nin daralan geometrisi ve sığ kıyısı, suyun marina ile yerleşim içine doğru ilerlemesini kolaylaştırdı. [8] [12] [18] [19]

Sığacık’ta denizin önce çekilmesi kıyıdaki bazı kişiler tarafından izlendi; ardından gelen hızlı akıntı tekneleri bağlarından kopardı ve birbirinin üzerine yığdı. Su, liman çevresinden Kaleiçi’nin dışındaki sokaklara, zemin kat dükkânlara ve araçların bulunduğu alanlara girdi. Akıntının taşıdığı tekne, otomobil, ahşap parçası ve başka enkazlar yapı cephelerine çarparak yalnız su basmasından daha ağır yerel hasar oluşturdu. [7] [9] [18]

Aksoy ve çalışma arkadaşlarının saha ölçümlerinde Sığacık’ta su en az 200 metre içeri ilerledi; ölçülen en büyük su basma mesafesi 391 ± 2 metreydi. Körfezin kuzeyinde fiziksel izlerden hesaplanan en büyük koşma yüksekliği 5,3 ± 0,3 metreye ulaştı. Bu değerler körfezin tamamında aynı su düzeyinin oluştuğunu göstermez; en yüksek izlerin bulunduğu belirli ölçüm noktalarına aittir. [18]

Türkiye kıyısındaki daha geniş saha taraması Akarca’da yaklaşık 3,8 metreye ulaşan su düzeyi izleri kaydetti. Alaçatı Azmak’ta su, alçak eğimli kanal ve sulak alan boyunca yaklaşık 2,5 kilometre içeri sokuldu. Buradaki büyük yatay mesafe, Sığacık’taki yüksek koşma değeriyle çelişmez: biri alçak arazide suyun izlediği uzun güzergâhı, diğeri belirli kıyı noktasında ulaşılan düşey yüksekliği anlatır. [19]

Tsunami Türkiye’de bir kişinin ölümüne yol açtı. Kıyıdaki insanların bir bölümünün deniz çekildiğinde sahile yaklaşması, olayın ilk dalgadan sonra bittiğinin düşünülmesi ve araçlarla dar sokaklardan çıkılmaya çalışılması riski artırdı. Sığacık’taki video ve saha kayıtları, ilk hareketten sonra birden fazla akıntı ve su düzeyi değişiminin gerçekleştiğini gösterdi. [9] [18] [19]

Depremden sonra kıyıdaki tahliye yönleri, uyarı iletişimi ve marina düzeni yeniden tartışıldı. Sığacık örneği, güçlü sarsıntının kıyıda aynı anda hem bina güvenliği hem de denizden uzaklaşma kararı gerektirdiğini gösterdi. Tsunami etkisinin birkaç metre su yüksekliğiyle sınırlı bir kıyı çizgisi olayı olmadığı; dar koylar, kanallar ve alçak topoğrafya boyunca yerleşimin içine taşınabildiği ölçümlerle belgelendi. [16] [18] [19]

07 / KAYIPLAR VE MÜDAHALE

Kayıplar ve müdahale

Ölü117[21]

Yaralı1.032[21]

Arama alanı17[21]

Türkiye’deki 117 ölümün büyük bölümü Bayraklı’daki apartman göçmelerinde meydana geldi. Çok katlı binaların tamamen veya kat kat çökmesi, aynı enkaz içinde çok sayıda daire ve insan bıraktı. Sarsıntının gündüz saatinde olması bazı konutların boş olmasını sağladı; buna karşılık evde bulunanlar, çevredeki işyerleri ve hareketli ticaret alanları doğrudan etkilendi. [9] [10] [13] [21]

İlk aramayı çevredeki insanlar, belediye ve yerel ekipler başlattı. AFAD, itfaiye, UMKE, jandarma, polis, askerî birlikler, madenciler ve sivil arama-kurtarma grupları kısa süre içinde bölgeye yönlendirildi. Çalışmalar 17 enkaz alanında eş zamanlı yürütüldü; dar sokaklarda vinç, kırıcı, ambulans ve personel hareketinin birlikte düzenlenmesi gerekti. [9] [16] [20] [21]

Arama günler boyunca sürdü. Bazı kişiler depremden saatler, bazıları ise üç günden uzun süre sonra canlı çıkarıldı. Betonarme katların birbirine yaklaşarak küçük yaşam boşlukları bırakması, dinleme cihazları ve hassas kaldırma çalışmasını gerekli kıldı. Aynı zamanda artçıların sürmesi, kısmen çökmüş blokların yanında çalışan ekipler için yeni göçme tehlikesi oluşturdu. [9] [16] [20]

Yaralılar İzmir’deki hastanelere dağıtıldı; 1.032 yaralının 1.030’u 26 Kasım’a kadar taburcu edildi. Hastaneler ana yapılarıyla çalışmayı sürdürdü, fakat COVID-19 salgını hasta kabulü, personel korunması ve yakınların bekleme düzenini zorlaştırdı. Afet alanına giren personel için maske, hijyen ve dönüşte izleme uygulamaları gündelik operasyonun parçası oldu. [20] [21]

Hasar tespit ekipleri arama-kurtarmayla aynı günlerde çalışmaya başladı. Çevrim içi eğitim almış personelin farklı illerden gönderilmesi, pandemi koşullarında geniş bina envanterinin daha hızlı taranmasına yardım etti. İlk gözlem, ayrıntılı inceleme ve itiraz aşamaları ilerledikçe bina sınıfları değişti; bu nedenle depremden sonraki ilk haftanın hasar sayıları kesinleşmiş bilanço olarak kullanılmadı. [10] [16] [20] [22]

26 Kasım’a kadar müdahalede toplam 8.712 personel ve 1.242 araç görevlendirilmişti. AFAD aynı tarihte 3.020 çadırın kurulduğunu, 509 konteynerlik geçici konaklama merkezinin tamamlandığını ve bir milyondan fazla öğün yemek verildiğini bildirdi. Bu rakamlar tek bir anda sahada bulunan sayıyı değil, operasyon boyunca kullanılan toplam kapasiteyi gösterir. [21]

08 / BARINMA

Barınma

Deprem gecesi yalnız evi çökenler dışarıda kalmadı. Ağır ve orta hasarlı binaların boşaltılması, artçıların sürmesi ve henüz incelenmemiş yapılara duyulan güvensizlik nedeniyle çok sayıda aile park, okul bahçesi ve açık alanlara çıktı. İzmir Fuar Alanı, Aşık Veysel Rekreasyon Alanı ve mahallelerdeki başka açık alanlar çadır, yemek ve destek noktalarına dönüştürüldü. [9] [16] [20] [21]

İlk günden itibaren toplam 3.020 çadır kuruldu. Geçici barınma yalnız düzenli çadır alanlarında gerçekleşmedi; bazı aileler binalarının yakınında kalmayı, bazıları akraba veya kiralık konuta geçmeyi seçti. Bu da yiyecek, sağlık, hijyen ve bilgi hizmetlerinin tek merkez yerine farklı mahallelere dağıtılmasını gerektirdi. [20] [21]

Hava koşulları ve salgın, kalabalık çadır düzeninin uzun süre kullanılmasını güçleştirdi. Bornova Aşık Veysel alanında 509 konteyner kapasiteli geçici konaklama merkezi kuruldu; 23 Kasım’dan itibaren afetzedeler kabul edilmeye başlandı. Merkeze duş ve tuvalet birimleri, ortak hizmet alanları ve sağlık desteği eklendi. Yurtlar da geçici barınma için kullanıldı. [20] [21]

Hasarlı evlerden eşya alınması ayrı bir güvenlik sorunu oluşturdu. Ağır hasarlı binalara insanların kendi başına girmesine izin verilmedi; kontrollü tahliye ve eşya çıkarma işlemleri teknik ekiplerle yürütüldü. Eşyasını alamayan yıkık veya yıkılacak bina sakinlerine hane başına eşya yardımı, ev sahibi ve kiracılara farklı tutarlarda taşınma ve kira desteği sağlandı. [21]

Geçici barınmadan çıkış, hasar sınıfı ve hak sahipliği kararına bağlıydı. Bazı aileler kira desteğiyle kent içinde başka eve taşındı; bazıları konteyner merkezinde kalıcı konutunu bekledi. Bina güçlendirme, yerinde yeniden yapım veya rezerv alandaki konut seçeneği aynı hızda ilerlemediği için depremzedelerin geçici yaşam süresi birbirinden farklı oldu. [20] [22] [23]

09 / YENİDEN YAPILANMA

Yeniden yapılanma

Kalıcı konut programı iki ayrı alanda yürütüldü. Bayraklı’da çöken binaların bulunduğu parseller ve yakın çevre yedi yerinde dönüşüm etabına ayrıldı. Bunun yanında Bayraklı Şehir Hastanesi yakınındaki yaklaşık 375 hektarlık alan rezerv yapı alanı olarak kullanıldı. Yerinde etaplar eski mahalle bağını korurken rezerv alan çok sayıda konutun aynı anda üretilmesini sağladı. [22] [23]

Bayraklı merkezindeki yedi etapta 1.404 konut ve 289 işyeri tamamlandı. Rezerv alandaki sekiz etapta 3.657 konutun ihalesi yapıldı; okul, anaokulu, cami, işyeri ve altyapı yapıları programa eklendi. TOKİ’nin 30 Ekim 2024 tarihli bilançosuna göre iki alanda toplam 5.061 konut tamamlanarak hak sahiplerine teslim edildi. [23]

Yerinde yeniden yapım, yıkılan apartmanın aynısını aynı parsele koymakla sınırlı değildi. Parsellerin birleştirilmesi, yol ve açık alan düzeni, zemin koşulları, kat sayısı ve hak sahiplerinin bağımsız bölüm büyüklükleri birlikte çözüldü. Bazı eski bina sakinleri yeni etapta konut alırken bazıları rezerv alana taşındı; işyeri sahipleri için zemin katlarda ayrı bir dağıtım yapıldı. [9] [16] [23]

Orta hasarlı binaların bir bölümü güçlendirme sürecine girdi. Bu yapılarda karar yalnız çatlak sayısına göre verilmedi; beton ve donatı durumu, taşıyıcı sistem düzensizlikleri, temel, zemin ve güçlendirme maliyeti birlikte değerlendirildi. Özellikle düşük beton dayanımı, ileri korozyon ve yetersiz birleşim ayrıntılarının aynı binada bulunduğu durumlarda güvenilir bir güçlendirme çözümü üretmek zorlaştı. [10] [13] [14] [22]

Deprem sonrası incelemeler, Bayraklı’daki kaybın yeni bir fay sürprizinden çok bilinen zemin koşullarıyla eski yapı stokundaki zayıflıkların çakışmasından doğduğunu gösterdi. Yumuşak havza zemini belirli periyotlardaki hareketi büyüttü; açık zemin kat, büyük konsol, yetersiz kolon, kötü birleşim ayrıntısı, düşük beton kalitesi ve korozyon bazı binalarda bu talebi göçmeye dönüştürdü. Yeniden yapılanmanın güvenliği, bu kusurların yalnız yeni projede değil şantiyedeki malzeme ve uygulamada da giderilmesine bağlıydı. [8] [10] [11] [13] [28]

Sığacık’taki kıyı düzenlemeleri ise yapı güvenliğinin yanında tsunami tahliyesini de gündeme getirdi. Kıyıdaki açık kaçış güzergâhları, işaretleme, marina bağlama düzeni ve deniz çekilmesine karşı halkın nasıl davranacağı yeniden değerlendirilmek zorundaydı. İzmir depremi böylece aynı olay içinde iki ayrı yeniden yapılanma sorusu bıraktı: Bayraklı’da güvenli çok katlı konut stoku, Seferihisar kıyısında ise sarsıntı ile deniz taşkınını birlikte hesaba katan yerleşim düzeni. [16] [18] [19] [23]

KAYNAKÇA

Kaynaklar

Tüm kaynakları göster (28)

01
Kurumsal olay kaydı
U.S. Geological Survey, ANSS/ComCat event us7000c7y0, M 7.0 — 13 km NNE of Néon Karlovásion, Greece.
UTC zamanı, USGS koordinatı, 21 km derinliği, Mw 7,0 büyüklüğü, moment tensörü ve olay ürünleri.
Kaynağı aç ↗
02
Kurumsal harita ve istasyon verisi
U.S. Geological Survey, ShakeMap Atlas — 30 October 2020 Aegean Sea earthquake.
Araçsal şiddet ve PGA haritaları ile hesaplamaya giren istasyon kayıtları; ölçüm ile modellenmiş yüzey dağılımının ayrılması.
Kaynağı aç ↗
03
Kurumsal ön rapor
AFAD Deprem Dairesi Başkanlığı (2020), 30 Ekim 2020 Ege Denizi Seferihisar Açıkları Depremi Ön Değerlendirme Raporu.
AFAD'ın Mw 6,6, 17,26 km derinlik çözümü; artçılar, kuvvetli hareket kayıtları ve ilk etki bilgileri.
Kaynağı aç ↗
04
Kandilli teknik bülteni
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü (2020), 30 Ekim 2020 Ege Denizi Depremi Basın Bülteni.
Mw 6,9 büyüklük, yaklaşık 12 km derinlik, odak mekanizması, artçı dağılımı ve ilk şiddet değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
05
Üniversite sismoloji raporu
Dokuz Eylül Üniversitesi Deprem Araştırma ve Uygulama Merkezi (2020), 30 Ekim 2020 Ege Denizi Depremi Sismolojik Ön Değerlendirme Raporu.
Bölgesel tektonik, tarihsel depremler, ana şok ve artçıların ilk sismolojik incelemesi.
Kaynağı aç ↗
06
Kurumsal yerbilimi değerlendirmesi
Kürçer, A., Elmacı, H., Savaş, F. & Kayadibi, Ö. (2020), ‘30 Ekim 2020 Ege Denizi Depremi (Mw 6,9) üzerine bir değerlendirme’, MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni, 30, 57–75.
Ege'nin aktif tektoniği, Samos'un kuzeyindeki kaynak fay ve MTA'nın mekanizma yorumu.
Kaynağı aç ↗
07
Kurumsal saha raporu
MTA Genel Müdürlüğü (2020), 30 Ekim 2020 Ege Denizi Depremi (Mw=6,9) Saha Gözlemleri ve Değerlendirme Raporu.
Fay, kıyı, tsunami, zemin deformasyonları ve İzmir'deki saha gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
08
Çok disiplinli nihai saha raporu
GEER Association (2021), Seismic Geotechnical Reconnaissance of the 2020 Aegean Sea Earthquake.
374 sayfalık rapor; kaynak, yer hareketi, Bayraklı havzası, sıvılaşma, kıyı deformasyonu, tsunami, yapı ve altyapı hasarı.
Kaynağı aç ↗
09
Çok disiplinli saha raporu
Aktaş, Y. D., O'Kane, A., Özden, T. vd. (2021), The Aegean Earthquake and Tsunami of 30 October 2020: A Field Report by EEFIT.
152 sayfalık İzmir–Samos raporu; sismoloji, zemin, betonarme ve geleneksel yapılar, tsunami, müdahale ve iyileşme.
Kaynağı aç ↗
10
Hakemli yapı performansı araştırması
Yakut, A., Sucuoğlu, H., Binici, B. vd. (2022), ‘Performance of structures in İzmir after the Samos island earthquake’, Bulletin of Earthquake Engineering, 20, 7793–7818.
İzmir yapı envanteri, hasar sayıları, Bayraklı istasyonları, betonarme göçmeler, yığma yapılar ve altyapı gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
11
Hakemli kuvvetli hareket araştırması
Roumelioti, Z. vd. (2022), ‘Strong ground motion and site effects in the 30 October 2020 Samos earthquake’, Bulletin of Earthquake Engineering.
İzmir havzasındaki istasyon kayıtları, yumuşak ve sert zeminlerin spektral farkı ve Bayraklı'daki yerel büyütme.
Kaynağı aç ↗
12
Hakemli rekonesans araştırması
Çetin, K. Ö. vd. (2022), ‘The 30 October 2020 Samos earthquake reconnaissance findings’, Bulletin of Earthquake Engineering.
Kaynak mekanizması, kuvvetli hareket, zemin davranışı, tsunami ve saha hasarının ortak değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
13
Yapı mühendisliği saha raporu
Bursa Teknik Üniversitesi Deprem Mühendisliği Uygulama ve Araştırma Merkezi (2020), Ege Denizi Seferihisar Açıkları M6.6 Depremi Yapı Ön Değerlendirme Raporu.
Bayraklı'da çöken ve ağır hasar gören apartmanların bina bina taşıyıcı sistem, malzeme ve uygulama incelemesi.
Kaynağı aç ↗
14
Hakemli betonarme hasar araştırması
Koçer, M. & Ünal, A. (2023), 30 October 2020 İzmir earthquake: evaluation of damage in reinforced-concrete buildings, Natural Hazards.
Betonarme binalardaki göçme ve hasar nedenlerinin yönetmelik, malzeme, donatı ve taşıyıcı sistem özellikleri üzerinden sınıflandırılması.
Kaynağı aç ↗
15
Kuvvetli hareket ve yapı araştırması
Akansel, V. H. & Özkula, G. (2021), ‘The 30 October 2020, Mw 6.6 Sisam Earthquake: Interpretation of Strong Ground Motions and Post-Earthquake Condition of Nearby Structures’, European Journal of Engineering and Applied Sciences, 4(2), 66–89.
AFAD kuvvetli hareket kayıtları ile yakın çevredeki yapı ve altyapı gözlemlerinin birlikte incelenmesi.
Kaynağı aç ↗
16
Hakemli hibrit rekonesans araştırması
Frontiers in Built Environment (2022), ‘A Hybrid Reconnaissance Assessment of the 2020 Aegean Earthquake and Tsunami’.
Pandemi sırasında uzaktan veri toplama ile saha çalışmalarının birleştirilmesi; hasar, tsunami, müdahale ve veri güvenilirliği.
Kaynağı aç ↗
17
Hakemli geleneksel yapı araştırması
Frontiers in Built Environment (2022), ‘Performance of Traditional Buildings during the 2020 Aegean Sea Earthquake’.
İzmir ve Samos'taki taş, tuğla, ahşap-yığma ve tarihî yapıların hasar biçimleri.
Kaynağı aç ↗
18
Hakemli tsunami saha araştırması
Aksoy, M. E. vd. (2021), ‘Post-event field observations in the tsunami-affected Sığacık Bay’, Acta Geophysica.
Sığacık'ta su basma mesafesi, koşma yüksekliği, akış yönü ve kıyıdaki fiziksel izlerin ölçümü.
Kaynağı aç ↗
19
Hakemli tsunami saha araştırması
Doğan, G. G., Yalçıner, A. C. vd. (2021), ‘The 30 October 2020 tsunami in the eastern Aegean Sea: field survey on the Turkish coast’.
Sığacık dışındaki Akarca ve Alaçatı Azmak dâhil Türkiye kıyılarındaki su düzeyi ve su basma ölçümleri.
Kaynağı aç ↗
20
Hakemli afet müdahalesi araştırması
Mavroulis, S. vd. (2022), ‘Emergency response, intervention, and societal recovery in Greece and Turkey after the 2020 Samos earthquake amid the COVID-19 pandemic’.
Arama-kurtarma, hasar tespiti, barınma ve saha çalışmalarının pandemi koşullarındaki yürütülmesi.
Kaynağı aç ↗
21
Resmî nihai müdahale bilançosu
AFAD İzmir İl Müdürlüğü (2020), İzmir Seferihisar Depremi — Duyuru 81, 26 Kasım 2020.
117 ölüm, 1.032 yaralı, 4.468 artçı, geçici barınma, personel, yardım ve müdahalenin 26 Kasım tarihli bilançosu.
Kaynağı aç ↗
22
Resmî kesinleşmiş hasar kaydı
İzmir Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, Deprem Sonrası Ağır ve Orta Hasarlı Binaların Durumu.
Kesinleşmiş 632 ağır ve 598 orta hasarlı bina ile ağır hasarlı yapılardaki yıkım durumları.
Kaynağı aç ↗
23
Resmî kalıcı konut kaydı
Toplu Konut İdaresi Başkanlığı (2024), ‘İzmir'de 5 bin 61 konut inşa edildi’.
Bayraklı'daki yedi yerinde dönüşüm etabı ve rezerv alandaki konutların Ekim 2024 teslim bilançosu.
Kaynağı aç ↗
24
Hakemli jeodezik kaynak modeli
Aktuğ, B. vd. (2021), ‘Slip distribution of the 30 October 2020 Samos earthquake from GNSS and InSAR data’, Turkish Journal of Earth Sciences, 30.
GNSS ve InSAR verileriyle kırılma düzlemi, boyutları, derinliği ve kayma miktarının modellenmesi.
Kaynağı aç ↗
25
Hakemli ortak kaynak modeli
Geophysical Journal International (2024), joint source model of the 30 October 2020 Samos earthquake.
Teleseismik, kuvvetli hareket ve jeodezik verilerle yaklaşık 72 × 30 km kırılma alanı, üç ana kayma bölgesi ve kırılmanın ilerleyişi.
Kaynağı aç ↗
26
Ulaşım yapıları saha araştırması
Demirci, H. E. vd. (2021), observations on bridges and transportation structures after the 30 October 2020 Aegean Sea earthquake.
Saha ekibinin incelediği köprü, karayolu ve demiryolu yapılarının deprem sonrası durumu.
Kaynağı aç ↗
27
Hasar ve zemin ilişkisi araştırması
Erener, A., Nuhoğlu, A. vd. (2021), field and remote-sensing assessment of building damage after the 2020 İzmir earthquake.
Bayraklı'daki hasarın mekânsal dağılımı, yapı stoku ve zemin koşullarının birlikte değerlendirilmesi.
Kaynağı aç ↗
28
Betonarme bina vaka araştırması
Mertol, H. C., Tunç, G. & Akış, T. (2023), ‘A site survey of damaged RC buildings in İzmir after the Aegean Sea earthquake’, Journal of the Croatian Association of Civil Engineers.
Kısmen veya tamamen çöken 11 betonarme binada yapım dönemi, yönetmelik, donatı, malzeme ve taşıyıcı sistem karşılaştırması.
Kaynağı aç ↗