2011 Van Depremi: Araştırma Dosyası

Olay künyesi
UTC	23.10.2011 · 10:41:23 [1]
USGS–ANSS	usp000j9rr ↗ [1]
Yerel saat	23.10.2011 · 13:41:23 UTC+3 [1]
Büyüklük	Mw 7,1 USGS[1] · Mw 7,2 Kandilli[11]
Derinlik	18 km USGS [1]
Episantr	38,721°K · 43,508°D (Van kent merkezinin kuzeyi, Tabanlı çevresi) [1]
Fay	Van Fayı kuzeye eğimli, gömülü kırılma [8] [9]
Mekanizma	Ters faylanma · eğik atım bileşenli [9]
Kırılma	Büyük kaymanın yayıldığı kesim yaklaşık 30 km [9]
En büyük şiddet	MMI IX USGS ShakeMap üst değeri [1] [2]
Ölçülen en yakın PGA	0,182 g Muradiye; Van ve Erciş’te ana şok kaydı yok [3] [10]
9 Kasım depremi	Mw 5,6 · 21:23 yerel saat · Edremit [5] [12]
Yapı hasarı	17.005 yıkık veya ağır hasarlı konut iki deprem sonrası [10] [22]
Kayıplar	644 ölü · 1.966 yaralı · 252 kişi enkazdan sağ çıkarıldı [21]

01 / İKİ DEPREM

İki deprem

23 Ekim 2011 Pazar günü saat 13.41’de başlayan deprem Van Gölü’nün doğu ve kuzey kıyısındaki geniş bir alanı sarstı. Van kent merkezinin kuzeyindeki köylerde kerpiç ve yığma evler çökerken en ağır kentsel yıkım, episantrın kuzeybatısındaki Erciş’te meydana geldi. Çok katlı apartmanlar ana caddeler boyunca bütünüyle veya bir katını kaybederek çöktü; ilk saatlerde arama çalışmaları Van, Erciş ve aradaki köylere yayıldı. [3] [4] [12] [23]

Ana şokta 604 kişi hayatını kaybetti. EERI saha raporuna göre Erciş’te yaklaşık 200 bina tamamen veya kısmen çökerken Van kent merkezinde çöken bina sayısı altıda kaldı; JSCE’nin kendi taramasında Erciş için verilen sayı daha düşüktü, yaklaşık 60 bina. Bu fark, iki ekibin saha çalışmasını yaptığı tarih ve kapsadığı alanın genişliğinden, ayrıca “çökme” ölçütünün nasıl tanımlandığından kaynaklanmış olabilir. Sayı farkı bir yana, iki kaynak da yıkımın Erciş’te yoğunlaştığı konusunda hemfikirdir; bu fark yalnız iki yerleşimin episantra uzaklığıyla açıklanmadı: Erciş kırılan ters fayın tavan bloğunda bulunuyor, ana caddelerdeki daha yüksek ve açık zemin katlı yapı stoku ağır kaybı büyütüyordu. [3] [11] [12]

Artçı sarsıntılar haftalar boyunca sürdü. Yapıların bir bölümü ilk depremden sonra boşaltıldı, bir bölümü incelenmeyi bekledi, bazıları ise yeniden kullanıldı. Kandilli’nin kaydına göre dizi boyunca M 4,0–4,9 aralığında 80, M 5’ten büyük 10 deprem meydana geldi; artçı etkinliği izleyen haftalarda da yüksek düzeyde sürdü. Bu dizi, hasar tespiti ve barınma kararlarının sürekli değişen bir ortamda alınmasına neden oldu. [11] [19] [21]

9 Kasım günü saat 21.23’te Edremit yakınında meydana gelen Mw 5,6 depremi ana şoktan farklı bir kaynağa sahipti. Bu kez en ağır etki Van kent merkezindeydi. İkisi otel olmak üzere 25 bina çöktü ve 40 kişi hayatını kaybetti. Çöken yapıların 23’ü önceki hasar nedeniyle boşaltılmıştı; açık olan iki otelde kalanlar arasında can kayıpları meydana geldi. Kandilli’nin resmî çözümü büyüklüğü Mw 5,6 olarak verir; aynı olay için bazı uluslararası ajanslar (INGV, CMT) Mw 5,7 hesapladı, kayıp sayısı için de kimi ilk raporlarda 38 rakamı kullanıldı. [3] [5] [12]

İkinci deprem, 23 Ekim’deki hasarın tamamlanmış bir tablo olmadığını gösterdi. ODTÜ ekibi iki depremden sonra incelediği 128 binada yeni çatlakları, büyüyen kolon ve perde hasarlarını, dolgu duvar kayıplarını ve taşıyıcı sistemde ilerleyen bozulmayı karşılaştırdı. Van’daki en hasarlı grup yine beş katlı binalardı; ilk depremde sınırlı görünen bazı kusurlar ikinci hareketle ağırlaştı. [5] [25]

Bu nedenle 2011 Van depremi tek bir sarsıntının bilançosu değildir. 23 Ekim ana şoku, yoğun artçı dizi ve 9 Kasım Edremit depremi aynı yapı stokunu on yedi gün içinde tekrar tekrar zorladı. Toplam 644 ölümün 604’ü ilk, 40’ı ikinci depremde meydana geldi. [11] [19] [21]

02 / FAY VE SARSINTI

Fay ve sarsıntı

23 Ekim depremi, Arap levhasının kuzeye doğru ilerlemesiyle Doğu Anadolu’da biriken kuzey–güney yönlü sıkışma içinde meydana geldi. Van Gölü çevresinde doğu–batı uzanımlı bindirme ve ters faylarla birbirini çaprazlayan doğrultu atımlı faylar birlikte bulunur. Ana şok, bu karmaşık sistem içindeki doğu–batı doğrultulu Van Fayı’nın kuzeye eğimli düzleminde gelişti. [4] [8] [9] [24]

USGS olayı 38,721°K–43,508°D koordinatında, 18 kilometre derinlikte ve Mw 7,1 olarak verir. Kandilli’nin büyüklüğü Mw 7,2’dir; dönem raporlarındaki episantr ve derinlikler de kullanılan ağa ve çözüme göre değişir. Bütün ana çözümler, baskın hareketin ters faylanma olduğunu ve küçük bir yanal bileşen taşıdığını gösterir. [1] [4] [9] [11]

MTA’nın depremden sonra izlediği Van Fayı, Erçek Gölü ile Van Gölü arasında karada yaklaşık 27 kilometre boyunca haritalandı. Yollarda, beton sulama kanallarında ve fay sarplıkları çevresinde sıkışma, birkaç santimetrelik yanal hareket ve ortalama 10 santimetreye varan düşey değişimler ölçüldü. Ancak bunlar kesintisiz, açık bir yüzey kırığı oluşturmadı; derindeki kırılma yüzeye ulaşmadan sönümlendi ve araziyi geniş bir kuşak içinde büktü. [8]

Uydu radar verileri, GPS ve uzak istasyon dalga biçimleri kırılmanın derindeki boyutunu daha açık gösterdi. Fielding ve çalışma arkadaşlarının modellerinde büyük kayma yaklaşık 30 kilometrelik bir kesime yayıldı; belirgin kayma yaklaşık 25 kilometre derinlikten 6–8 kilometre derinliğe kadar uzandı. Daha sığ kesimde kayma hızla azaldığı için yüzeyde 1999 depremlerindekine benzeyen sürekli bir fay yarığı oluşmadı. [9]

Ana şokun güçlü enerji boşalımı yaklaşık ilk 20 saniyede gerçekleşti. Buna rağmen kaynak çevresindeki yer hareketini doğrudan gösterecek kayıt ağı yetersizdi. Van istasyonu ana şok sırasında arızalıydı; Erciş’te de çalışan bir kuvvetli hareket istasyonu yoktu. Bu nedenle iki kentteki gerçek ana şok ivmesi sonradan kesin bir sayı olarak ölçülemez. [3] [4] [10]

En yakın kullanılabilir kayıt Muradiye’den geldi. İstasyonda yatay bileşenler yaklaşık 0,182 g ve 0,173 g, düşey bileşen yaklaşık 0,080 g düzeyindeydi. Daha uzaktaki Bitlis kaydı yaklaşık 0,104 g, Malazgirt kaydı yaklaşık 0,06 g oldu. Muradiye’nin farklı kaynak modellerine göre 42–49 kilometre arasında verilen uzaklığı, bu 0,18 g değerinin Van veya Erciş kent merkezinde ölçülmüş gibi kullanılmasına izin vermez. [3] [10] [11]

Van ve Erciş için üretilen tahminler yönteme göre yaklaşık 0,15–0,50 g arasında değişti. Modeller Erciş’in tavan blokta bulunması nedeniyle Muradiye’den daha güçlü harekete maruz kalmış olabileceğini gösteriyor; ancak bu değerler istasyon ölçümü değildir. Bölgede ağır hasar gören betonarme yapıların önemli bir bölümü beş ile sekiz kat arasındaydı; bu rastlantı değildi. Muradiye kaydının spektrumu tam da bu bina grubunun doğal periyoduna denk gelen 0,3–0,5 saniye aralığında, 0,4 saniye civarında en yüksek talebi üretiyordu. [10] [12] [25]

9 Kasım’daki depremde Van istasyonu çalışıyordu ve en büyük yatay ivme yaklaşık 0,25 g olarak kaydedildi. Bu değer 23 Ekim ana şokuna değil, daha küçük fakat Van’a çok yakın Edremit depremine aittir. Odak mekanizması baskın doğrultu atımlı hareket gösterdi; uydu ve GPS verilerine dayanan çalışma, 23 Ekim kırılmasının 9 Kasım fay düzlemi üzerindeki gerilmeyi bir barın üzerinde artırmış olabileceğini buldu. [3] [5] [11] [26]

03 / HASARIN DAĞILIMI

Hasarın dağılımı

23 Ekim’deki ağır hasar Van ile Erciş arasında eşit dağılmadı. Erciş kent merkezinde, özellikle ticaretin yoğun olduğu ana caddelerde, çok sayıda orta katlı betonarme bina çöktü veya ağır hasar aldı. Van merkezinde aynı depremde daha az bina çökerken kentin kuzeyindeki köylerde ve Van–Erciş koridorunda yığma ve kerpiç yapı kayıpları yaygındı. [3] [4] [12]

Erciş ile Van’ın ana şok episantrına uzaklıkları aynı mertebedeydi; buna rağmen Erciş’teki hasar çok daha ağırdı. Saha ekipleri bu farkı Erciş’in ters fayın tavan bloğunda kalması, yer hareketinin yönlülüğü, genç göl ve akarsu çökelleri ile kentteki yüksek, açık zemin katlı yapıların birlikte bulunmasıyla açıkladı. Van’ın ana şokta görece az hasar görmesi, kentteki bütün yapıların güvenli olduğu anlamına gelmedi; 9 Kasım depremi bu zayıflığı açık biçimde ortaya çıkardı. [3] [7] [12] [25]

USGS'nin 23 Ekim 2011 Van depremi için hazırladığı şiddet haritası — USGS ShakeMap şiddet dağılımı, 23 Ekim 2011 Van depremi. Harita, tek bir istasyonda ölçülmüş değerleri değil; mevcut kayıtlar, gözlemler ve kaynak modelinden hesaplanan bölgesel dağılımı gösterir. [2]

Erciş’teki yıkım birkaç binaya veya tek bir mahalleye sıkışmadı. Ana caddelerde zemin katı dükkân olan apartmanlar, yan sokaklardaki konut blokları ve ilçenin çevresindeki yığma yapılar farklı düzeylerde hasar gördü. Buna karşılık aynı sokakta ayakta kalan yapılar da vardı. Bu yan yana karşıtlık, hasarın yalnız bölgesel şiddet haritasıyla değil her binanın kat sayısı, taşıyıcı sistemi, malzemesi ve uygulama ayrıntısıyla birlikte okunması gerektiğini gösterdi. [3] [6] [12]

EERI ekibinin aktardığı saha taraması bu tabloyu sayılara döktü: bölgede incelenen 103.478 binadan 33.016’sı (yaklaşık yüzde 32) ağır hasarlı veya çökmüş, 35.545’i hafif hasarlı, 30.162’si hasarsız bulundu. 14.904 işyerinde tablo biraz daha iyiydi; ağır hasarlı veya çökmüş birim oranı yaklaşık yüzde 16’da kaldı, buna karşılık işyerlerinin neredeyse dörtte biri hiç hasar almadı. [3]

Kırsal alanda hasar, merkezüstü çevresindeki köylerde ağırlaştı. Gedikbulak’ta köyün tek betonarme yapısı olan okul çökerken çevresindeki tek ve iki katlı kerpiç evlerin bir bölümü ağır hasar aldı. Topaktaş ve Karasu taşkın düzlüğündeki yerleşimlerde yapı hasarına sıvılaşma ve zemin yarıkları eşlik etti. Van Gölü’nün kuzey kıyısındaki Çelebibağ’da kıyıya doğru yanal yayılma kalıcı arazi deformasyonu oluşturdu. [4] [7] [15] [16]

9 Kasım’da hasarın odağı güneye kaydı. Edremit yakınındaki kaynak Van merkezine çok daha yakındı; 23 Ekim’de hasar alan veya boşaltılan yapıların yanı sıra kullanımda olan binalar da yeni hareketle karşılaştı. ODTÜ’nün karşılaştırmalı incelemesi, ilk depremden sonra başlayan çatlakların bazı kolon, perde ve dolgu duvarlarda büyüdüğünü; hasarın özellikle beş katlı binalarda yoğunlaştığını gösterdi. [5] [12] [25]

İki deprem sonrasında 17.005 konut yıkık veya ağır hasarlı olarak kayda geçti. Erken saha raporlarındaki yapı ve hane sayıları daha düşüktür; çünkü ilk günlerde yalnız ulaşılabilen yerleşimler ve incelenen binalar sayılmıştı. Nihai ölçek, Van merkezi, Erciş, Edremit ve kırsal yerleşimlerin birlikte taranmasıyla ortaya çıktı. [10] [17] [22]

04 / YAPI HASARLARI

Yapı hasarları

Van ve Erciş’teki yaygın kentsel yapı tipi, betonarme çerçeveler arasına tuğla veya bims dolgu duvar yapılmış dört–sekiz katlı apartmanlardı. Ana caddelerde zemin katlar dükkân, üst katlar konut olarak kullanılıyordu. Dükkân cephesindeki geniş açıklıklar ve üst katlara göre daha yüksek zemin katlar, birçok binada deprem hareketinin ilk katta yoğunlaşmasına yol açtı. [3] [4] [6] [12]

Erciş’te çöken apartmanların önemli bir bölümü eski ve alçak yapılardan değil, son yıllarda yapılmış daha yüksek binalardan oluşuyordu. Saha ekipleri tamamen açık ticari zemin katları, yalnız sokak cephesinde kaldırılmış dolgu duvarları ve dükkân içinde oluşturulan asma katları tekrar tekrar kaydetti. Asma kat döşemelerinin yalnız çekirdek veya birkaç kolona bağlandığı örneklerde rijitlik farkı kolon ve perdelerin kısa bir bölümünde ağır hasar oluşturdu. [3] [6] [12]

Zemin katın kaybedilmesi tek başına mimari boşlukla açıklanmadı. Birçok binada yatay yükü taşıyacak yeterli perde bulunmuyor, kolonlar geniş ve güçlü kirişlere göre küçük kalıyor, taşıyıcı elemanlar planda düzensiz yerleştiriliyordu. Bu düzen, burulmayı büyüttü ve hasarı kirişlerden önce kolonlarda topladı. Aynı kattaki birkaç kolonun kesme veya basınç altında taşıma gücünü kaybetmesi, üst katların bir blok hâlinde aşağı inmesine dönüştü. [3] [4] [27]

Kısa kolonlar, dolgu duvarların kolon yüksekliğinin yalnız bir bölümünü kapattığı bodrum, pencere bandı ve merdiven çevrelerinde oluştu. Bu kolonlarda eğilme yerine ani kesme çatlakları gelişti. Komşu binalar arasında yeterli boşluk bırakılmayan sokaklarda döşemeler farklı kotlardan birbirine çarptı; ağır çıkmalar ve cephe boyunca değişen dolgu duvar düzeni de plandaki dengesiz hareketi artırdı. [3] [5] [6] [25]

Enkaz ve açığa çıkan kolonlarda seyrek etriye, 90 derecelik etriye kancaları, kolon uçlarında yetersiz sargı, düz donatı ve kısa bindirme boyları görüldü. Bazı kolonlarda boyuna donatılar aynı kesitte bindirilmişti; beton örtüsü döküldüğünde çubuklar dışarı burkuldu veya ek bölgesinden sıyrıldı. Kiriş–kolon birleşimlerinde yeterli enine donatı bulunmaması, birleşim çekirdeğinin parçalanmasına ve kat mekanizmasının hızla gelişmesine katkı verdi. [3] [4] [6] [12]

Beton kalitesi de yaygın bir sorundu. Enkazda iri ve yuvarlak dere agregaları, boşluklu döküm, ayrışmış beton ve yetersiz pas payı belgelendi. Hazır betonun bölgede ancak depremden önceki birkaç yılda yaygınlaşması, daha eski yapılarda şantiyede denetimsiz karışım kullanımını artırmıştı. Düşük dayanımlı beton, seyrek etriye ve düz donatı aynı kolonda birleştiğinde eleman çatladıktan sonra taşıma gücünü koruyamadı. [3] [4] [6] [27]

146 betonarme binanın projesi ile sahadaki uygulamasını karşılaştıran araştırma, çizimlerin zamanla iyileşmesine rağmen aynı gelişmenin şantiyeye yansımadığını buldu. Projede gösterilen etriye sıklaştırmaları, kolon ve perde ayrıntıları sahada eksik veya farklı uygulanabiliyordu. Bu bulgu, Van’daki kaybın yalnız eski yönetmeliklere veya hesap yöntemlerine bağlanamayacağını; tasarlanan taşıyıcı sistem ile inşa edilen bina arasındaki farkın doğrudan incelenmesi gerektiğini gösterdi. [27]

Depremde iyi davranan yapılar da aynı tabloyu tamamladı. Düzenli perde–çerçeve sistemine, yeterli yanal rijitliğe ve daha iyi uygulamaya sahip binalarda hasar çoğunlukla dolgu duvarlar ve kaplamalarla sınırlı kaldı. Erciş’te daha önce betonarme perde eklenerek güçlendirilmiş bir okul binası genel olarak beklenen davranışı gösterdi; mevcut perdelerde sınırlı çatlaklar ve yeni perde bağlantısında yerel hasar görülmesine rağmen yapı göçmedi. [3] [4]

Gedikbulak’taki okul, tek bir yapının ayrıntıları üzerinden bu farkı açık biçimde gösterdi. Millî Eğitim Bakanlığının 10370 numaralı tip projesiyle yapılan okul pazar günü tamamen çöktü. Yaklaşık 785 öğrencinin kullandığı binada ders olmaması ve veli toplantısının depremden yaklaşık bir saat önce bitmesi toplu can kaybını önledi. Saha ölçüleri ve sonradan kurulan model, düz donatıların yetersiz kenetlenme ve bindirme boyu nedeniyle iki doğrultudaki perdelerin tabanlarının temelden ayrıldığını gösterdi. [6] [16]

Kırsal yerleşimlerde kerpiç, moloz taş ve briket duvarlı tek veya iki katlı evler yaygındı. Ağır toprak damlar, zayıf çamur harcı, duvarların birbirine ve çatıya bağlanmaması, geniş açıklıklar ile betonarme hatıl eksikliği duvarların dışa devrilmesine ve köşelerin ayrılmasına yol açtı. Çatı yükü duvarın üzerine düzgün aktarılmadığında bir duvarın kaybı yapının bir bütün olarak davranmasını engelledi. [4] [13] [14]

Hacıbekir Mahallesi’ndeki ayrıntılı tarama, kuşatılmış yığma binaların donatısız yığma ve kerpiç yapılardan belirgin biçimde daha iyi davrandığını gösterdi. Köşelerde ve duvar kesişimlerinde düşey betonarme elemanlar, döşeme seviyesinde yatay hatıllar ve duvarları birlikte tutan bağlantılar bulunduğunda hasar daha sınırlı kaldı. Buna karşılık adı betonarme olan fakat kolon, kiriş ve bağlantıları yönetmelik ayrıntılarını taşımayan karma sistemler güvenilir bir çerçeve davranışı oluşturmadı. [14] [25]

9 Kasım depremi mevcut hasarı ilerletti. İlk depremde örtü betonu dökülen kolonlarda donatı burkulması büyüdü, dolgu duvarlarını kaybeden katlar daha esnek hâle geldi ve daha önce başlayan birleşim çatlakları genişledi. Bayram Oteli gibi kullanımda kalan yapıların çökmesi, ilk hasar tespitinin hızının yanında doğruluğunun da can güvenliği açısından belirleyici olduğunu gösterdi. [5] [19] [25]

05 / ZEMİN VE ARAZİ

Zemin ve arazi

Zemin kaynaklı kalıcı hasar üç ayrı noktada yoğunlaştı: Erciş Ovası, Van’ın kuzeyindeki Karasu taşkın düzlüğü ve Çelebibağ kıyı şeridi. Bu alanların her birinde kum kaynamaları, yüzey çatlakları ve oturmalar birbirinden bağımsız olarak gözlendi. Akarsu ve göl kıyısına yakın doygun çökellerde zemin suya veya serbest yüzeye doğru hareket ederek yanal yayılma oluşturdu. [4] [7] [12]

Çelebibağ’da kıyıya paralel yarıklar yolları ve parselleri kesti; bazı kesimlerde 15–25 santimetre mertebesinde oturmalar ölçüldü. Yapılar yalnız sarsıntıdan değil, temellerinin altındaki zeminin farklı miktarda yer değiştirmesinden de etkilendi. Görüm’ün envanterinde deprem sonrası en ciddi ve kalıcı arazi hasarı, Erciş’in bu kıyı mahallesindeki yanal yayılmalar olarak belirlendi. [7] [15]

Karasu boyunca Topaktaş ve çevresinde kum kaynamaları ile yüzey yarıkları gözlendi. Van–Erciş ve Van–Ağrı yollarının bazı bölümlerinde yol dolguları çatladı, banket ve şevlerde yerel göçmeler oluştu. Buna rağmen sıvılaşma bölgedeki bütün betonarme bina göçmelerinin ortak nedeni değildi; kent merkezlerindeki ağır kaybın büyük bölümü, zemin deformasyonu bulunmayan parsellerdeki taşıyıcı sistem ve malzeme kusurlarıyla ilişkiliydi. [4] [7] [12]

Yaklaşık 2.480 km² alanda 70’ten fazla heyelan haritalandı. Bunlar kaya düşmesi, yamaç kayması ve yanal yayılma biçimindeydi; yüzde 98’i kaynak fayın tavan bloğunda yer aldı. Heyelanların yalnız küçük bir bölümü yapı ve ulaşım ağını doğrudan etkiledi. Bölgenin ortalama eğiminin benzer büyüklükteki ters fay depremlerine göre düşük olması, toplam heyelan sayısının beklenenden sınırlı kalmasına yardımcı oldu. [15]

Van’ın kuzeyindeki yarım kalmış hastane inşaatında, TOKİ konutları yakınında ve bazı karayolu kesimlerinde sıkışma yapıları görüldü. Bunlar ana fayın yüzeye yakın etkileri olarak değerlendirildi. Başka yerlerdeki uzun çatlakların önemli bölümü ise heyelan, dolgu oturması veya yanal yayılma kaynaklıydı. Saha raporları bu iki grubu ayırdı; arazide görülen her çatlak kaynak fayın yüzey kırığı olarak yorumlanmadı. [4] [8]

06 / KAMU YAPILARI VE ALTYAPI

Kamu yapıları ve altyapı

ODTÜ saha ekibi konut ve işyerleriyle birlikte okul, hastane, Yüzüncü Yıl Üniversitesi yapıları, kamu binaları, köprüler ve su yapılarını kapsayan 345 binayı inceledi. Üniversite Tıp Fakültesi çevresindeki bodrumlu betonarme yapılarda aşırı temel oturmasına işaret eden bir bulgu görülmedi; gözlenen hasarın zemin oturmasından çok üstyapının özellikleriyle ilişkili olduğu değerlendirildi. [4]

Okullar aynı projeye sahip olsalar bile aynı sonucu vermedi. Gedikbulak’taki tip proje bina çökerken perde eklenerek güçlendirilmiş Erciş okulunda taşıyıcı sistem ayakta kaldı. Bazı okul ve kamu yapılarında dolgu duvar, asma tavan, cephe ve tesisat hasarı kullanımı aksattı. Eğitim binalarının yapısal olarak ayakta kalması tek başına yeterli olmadı; güvenli tahliye, yatılı öğrencilerin barınması ve onarım süresi eğitim hizmetinin ne zaman başlayacağını belirledi. [4] [6] [12] [16]

Kaynak bölgesine yakın 14 karayolu köprüsü görsel olarak incelendi. Elastomer mesnetlerde 10–20 milimetre kalıcı ötelenmeler, beton deprem takozlarında çatlama ve dökülmeler görüldü; Erciş yakınındaki Bendimahi köprülerinin kolonlarında eğilme çatlakları oluştu. Buna rağmen incelenen köprülerin tamamı depremden hemen sonra trafiğe açık kaldı ve hasar düzeyi genel olarak sınırlıydı. [4]

Demiryolu hattı ile Erçek Gölü yakınındaki tünelde belirgin deprem hasarı tespit edilmedi. Tarihi Şeytan Köprüsü ve Akdamar Kilisesi gibi incelenen bazı yapılar da ağır yapısal kayıp yaşamadan ayakta kaldı. Yapının narinliği minarelerde ayrı bir zayıflık yarattı: gövdenin kesit değiştirdiği birleşim noktaları hasarı üzerine çekti, üst bölüm çoğunlukla buralardan kırılıp devrildi. [4] [12]

Van kentindeki doğal gaz sisteminin bir regülatörü bina çökmesinden etkilendi; su şebekesinde boru hasarı, elektrik ve haberleşmede kesinti yaşandı. Çağdaş durum raporuna göre ana hizmetlerin büyük bölümü ilk 24 saat içinde yeniden çalışır duruma getirildi. Fakat Van–Erciş yolundaki çatlak ve yerel çökmeler, kırsal yerleşimlere yardım ile hasar tespit ekiplerinin ulaşımını yavaşlattı. [7] [17]

Deprem yalnız fiziksel altyapıyı değil kamu hizmetlerinin yürütüldüğü binaları da etkiledi. Hasarlı adliye, cezaevi, okul ve sağlık yapıları için personel ve kullanıcılar başka binalara veya başka illere taşındı. Van M Tipi Cezaevi’ndeki 713 hükümlü ve tutuklu farklı ceza infaz kurumlarına nakledildi; geçici kamu birimleri için konteyner ve prefabrike alanlar kuruldu. [28]

07 / KAYIPLAR VE MÜDAHALE

Kayıplar ve müdahale

Ölü644[21]

Yaralı1.966[21]

Enkazdan sağ çıkarılan252[21]

AFAD’ın iki deprem için verdiği toplam 644 ölümün 604’ü 23 Ekim, 40’ı 9 Kasım’da meydana geldi. Ana şoktaki can kaybı Erciş’in çok katlı apartman göçmelerinde ve merkezüstü çevresindeki köylerde yoğunlaştı. İkinci depremde ise Van merkezindeki otel ve apartman göçmeleri ölümlere yol açtı. [3] [11] [21]

İlk dakikalarda arama çalışmaları çevredeki halk, belediye ekipleri, askerî birlikler ve yerel kurumlarla başladı. AFAD, 45 ilden arama-kurtarma birliklerini ve 37 farklı kurumdan ekipleri karadan ve havadan bölgeye yönlendirdi. Uzak ekipler Van Ferit Melen Havalimanı üzerinden, yakın illerden gelenler karayoluyla ulaştı; çalışmalar Erciş, Van ve dağınık köylerde aynı anda yürütüldü. [18] [19] [21]

Yerleşimlerin geniş bir alana yayılması müdahaleyi somut biçimde zorlaştırdı. Aynı sayıdaki ekip tek bir kent merkezinde çalışmak yerine farklı köy yollarına, enkaz noktalarına ve sağlık sevk güzergâhlarına bölündü. Yol çatlakları, haberleşme kesintileri ve ilk saatlerde köylerden düzenli bilgi alınamaması, küçük yerleşimlerde hangi ekipman ile sağlık desteğine ihtiyaç bulunduğunun belirlenmesini geciktirdi. [17] [18] [19]

Enkazdan toplam 252 kişi sağ çıkarıldı. Sağlık ekipleri Van ve Erciş’teki hastanelerin yanı sıra sahra çadırlarında çalıştı; ağır yaralılar çevre illere sevk edildi. Aynı zamanda yapı güvenliği belirsiz hastanelerin içindeki hizmetlerin dışarı taşınması, yaralı kabulü ile bina güvenliği sorununu aynı anda çözmeyi gerektirdi. [18] [20] [21]

Kızılay’ın yiyecek, çadır, battaniye ve uyku tulumu sevki depremden sonraki ilk saatlerde başladı. Operasyon boyunca 3.410.195 porsiyon sıcak yemek dağıtıldı. Yardım yalnız düzenli çadır kentlerde kalanlara değil, binasına giremeyen ve mahalle aralarında kendi çadırını kuran ailelere de ulaştırılmaya çalışıldı. [20]

İlk hasar tespiti, ikinci depreme kadar geçen on yedi günün en kritik işlerinden biriydi. Teknik personel açığı, çok sayıdaki başvuru ve artçıların sürmesi incelemeleri zorlaştırdı. Saha görüşmelerine dayanan araştırma, bazı binaların güvenliği hakkında yeterince hızlı ve güvenilir bilgi üretilemediğini; 9 Kasım’da Bayram Oteli’nin çökmesinin bu eksikliği görünür kıldığını belirtti. [5] [19]

9 Kasım depremi müdahalenin yönünü yeniden değiştirdi. Arama-kurtarma ekipleri Van merkezindeki yeni enkazlara döndü, daha önceki hasar sınıfları yeniden gözden geçirildi ve çadır ile konteyner ihtiyacı büyüdü. İlk ana şoktan sonra toparlanmaya çalışan kurumlar, personel ve yardım stoklarını ikinci kez aynı bölgede yoğunlaştırmak zorunda kaldı. [5] [19] [20]

08 / BARINMA

Barınma

Depremden sonra barınma ihtiyacı yalnız evi çöken ailelerden oluşmadı. Ağır ve orta hasarlı yapıların boşaltılması, hasar tespitinin tamamlanmaması ve artçıların sürmesi nedeniyle ayakta duran evlerde yaşayan çok sayıda kişi de dışarıda kaldı. Ekim sonundan itibaren gece sıcaklıklarının düşmesi, çadırın kurulmasını tek başına yeterli olmaktan çıkardı; ısıtma, yangın güvenliği, temiz su, tuvalet ve sağlık hizmeti aynı program içinde çözülmek zorundaydı. [11] [17] [20]

İlk haftalarda çadırlar düzenli kamplara, okul bahçelerine ve apartmanların çevresindeki açık alanlara kuruldu. Kış yaklaştıkça Mevlana evleri ve konteynerler devreye girdi. Kızılay ile IFRC’nin ortak programı Erciş’teki en kırılgan 2.000 aile için döşenmiş konteyner sağladı; Ocak 2012 sonunda bu birimlerde 10.100’den fazla kişi yaşıyordu. [20]

2012 ilkbaharına gelindiğinde çadır kentler büyük ölçüde kapatılarak konteyner alanlarına geçildi. Van Valiliği’nin verilerine göre bölgeye ulaştırılan 29.486 konteynerden 24.014’ü fiilen kuruldu; bu birimler il genelinde 31 farklı alana yayılarak 147.319 kişiyi barındırdı. Bunların önemli bir bölümü Erciş’teydi: ilçe merkezindeki dokuz alanda 5.472 konteynerde 27.751 kişi kalıyordu. [20]

Konteyner kentler zamanla yalnız yatma alanı olmaktan çıktı. Okul öncesi eğitim, sağlık, psikososyal destek, çocuk etkinlikleri ve günlük dağıtım hizmetleri burada yürütüldü. Kamu kurumları Van ve Erciş’te koordinasyon merkezleri kurdu; 200’den fazla sosyal hizmet uzmanı, psikolog ve rehberlik çalışanı 30 sahra çadırı üzerinden destek verdi. [20] [21]

Geçici barınmadan çıkış bütün aileler için aynı hızda olmadı. Hak sahibi olup kalıcı konutu tamamlananlar 2012 içinde taşınırken kiracılar, tapu ve miras sorunu yaşayanlar veya hak sahipliği koşullarını karşılamayanlar daha uzun süre konteynerlerde kaldı. IFRC’nin desteklediği alanlarda Kasım 2012’de yaklaşık 1.500 kişi hâlâ kalıcı konutunun tamamlanmasını bekliyordu. [20] [22]

Geçiciliğin bazı aileler için yıllara uzadığı daha sonra görüldü. 2017 tarihli saha çalışması, Anadolu Konteyner Kenti’nde çoğu kadın ve çocuklardan oluşan, kalıcı konut programına giremeyen ailelerin yaşamaya devam ettiğini kaydetti. Bu durum hızlı konut üretiminin barınma sorununu geniş ölçekte çözdüğünü, fakat mülkiyet kaydı bulunmayan veya borçlanma koşullarını karşılayamayan grupları bütünüyle kapsamadığını gösterdi. [22]

09 / YENİDEN YAPILANMA

Yeniden yapılanma

Kalıcı konut programı ana şoktan sonraki ilk ay içinde başlatıldı. Yer seçimini AFAD, yapımı TOKİ yürüttü; Van çevresinde Edremit, Bostaniçi, Kalecik ve Kevenli olmak üzere dört ana toplu konut bölgesi oluşturuldu. Kamu arazilerinin kullanılabilmesi ve benzer blokların eş zamanlı ihale edilmesi inşaatı hızlandırdı; ilk konutlar yaklaşık on ay sonra teslim edilmeye başlandı. [22] [25]

Program kapsamında toplam 17.489 konut yapıldı: 12.384’ü Van’da, 4.880’i Erciş’te, 225’i kırsal yerleşimlerdeydi. Konutlara okul, cami, ticaret birimi, sağlık tesisi ve ahır gibi yapılar eşlik etti. Bir yıl dolmadan önce hak sahiplerine teslim edilen konut sayısı 15.341’e ulaşmıştı; geriye kalan 2.148 birimin de kısa süre içinde tamamlanıp teslim edileceği açıklandı. [20] [25]

Yeni alanların bir bölümü kent merkezinden uzakta, daha sağlam kabul edilen zeminlerde seçildi. Edremit’teki yerleşim kayalık zemin nedeniyle öne çıktı; Kalecik, Bostaniçi ve Kevenli’de de büyük blok grupları kuruldu. Bu tercih yapı güvenliği ve hızlı üretim bakımından avantaj sağlarken işe, okula, eski mahalleye ve kent merkezindeki hizmetlere erişim için yeni ulaşım ihtiyacı oluşturdu. [22]

Hak sahipleri konutları uzun vadeli borçlanmayla aldı. Mülk sahibi aileler için bu düzen kalıcı barınma sağladı; kiracılar, resmî mülkiyet belgesi olmayanlar ve aynı hanede bağımsız konut hakkı tanınmayan yetişkinler aynı imkâna sahip değildi. Görüşmeler, bazı ailelerin yeni konutun ödemesi ile ulaşım ve ısınma giderlerini birlikte karşılamakta zorlandığını gösterdi. [22]

Yeni yerleşimlerde zamanla aile sağlığı merkezi, kadın ve çocuk merkezi, kültür alanı, pazar ve fırın gibi günlük hizmetler kuruldu. Buna rağmen toplu konutun tamamlanması, eski kent merkezindeki hasarlı yapıların, boş parsellerin ve ekonomik kaybın kendiliğinden ortadan kalkması anlamına gelmedi. Esnafın müşteri çevresi, kiralık konut piyasası ve mahalle ilişkileri yeni yerleşim düzenine daha yavaş uyum sağladı. [19] [22]

Van deneyimi aynı zamanda yapı denetiminin kâğıt üzerindeki projeden ibaret olmadığını yeniden gösterdi. Depremde ağır hasar alan binalarda yönetmelik ayrıntılarının çizimde bulunup sahada uygulanmadığı örnekler vardı. Yeniden yapılanmanın kalıcı sonucu yalnız yeni blok sayısıyla değil beton üretimi, donatı yerleştirme, şantiye denetimi ve tamamlanan binanın kullanım boyunca izlenmesiyle ölçülebilir. [3] [6] [27]

Bir yıl içinde on binlerce kişinin çadır ve konteynerden kalıcı konuta geçirilmesi programın en görünür başarısıydı. Uzun dönemli araştırmalar ise aynı sürecin kent merkezinden uzaklaşma, borçlanma ve hak sahibi olmayan grupların dışarıda kalması gibi sorunlar ürettiğini gösterdi. Bu nedenle Van’ın yeniden yapılanması, hızlı yapı üretimi ile konuta erişimin toplumsal koşullarını birlikte değerlendiren bir sonuç bıraktı. [20] [22] [25]

KAYNAKÇA

Kaynaklar

Tüm kaynakları göster (28)

01
Kurumsal olay kaydı
U.S. Geological Survey, ANSS/ComCat event usp000j9rr, M 7.1 — 27 km NNE of Van, Turkey.
23 Ekim ana şokunun UTC zamanı, USGS konumu, 18 km derinliği, Mw 7,1 büyüklüğü, odak mekanizması ve olay ürünleri.
Kaynağı aç ↗
02
Kurumsal harita ve istasyon verisi
U.S. Geological Survey, Atlas ShakeMap — 23 October 2011 Van earthquake.
Araçsal şiddet ve PGA dağılımı ile ShakeMap hesabına giren istasyon verileri; harita değerleri ile doğrudan ölçümlerin ayrılması.
Kaynağı aç ↗
03
Çok disiplinli saha raporu
Alaluf, R., Hernandez, R., Dönmez, C. & İrfanoğlu, A. (2012), The Mw 7.1 Erciş–Van, Turkey Earthquake of October 23, 2011, EERI Learning from Earthquakes.
Erciş ve Van'da yapı stoku, kuvvetli hareket, betonarme göçmeler, kırsal hasar, müdahale ve 9 Kasım depreminin ilk değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
04
Kurumsal mühendislik saha raporu
ODTÜ Deprem Mühendisliği Araştırma Merkezi (2011), 23 Ekim 2011 Mw 7.2 Van Depremi: Sismik ve Yapısal Hasara İlişkin Saha Gözlemleri.
Ana şokun sismotektoniği, 22 istasyon kaydı, zemin deformasyonları ve 345 yapıyı kapsayan betonarme, yığma, köprü ve özel yapı incelemeleri.
Kaynağı aç ↗
05
Birikimli hasar saha raporu
ODTÜ Deprem Mühendisliği Araştırma Merkezi (2012), 9 Kasım 2011 Van–Edremit Depremi: Sismik ve Yapısal Hasara İlişkin Gözlemler.
Farklı kaynaklı ikinci depremin Van'daki yapıları nasıl etkilediği, 23 Ekim sonrasındaki hasarın ilerlemesi ve 128 binanın karşılaştırmalı incelemesi.
Kaynağı aç ↗
06
Yapı mühendisliği saha raporu
Atılım Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü (2011), 23 Ekim 2011 Van Depremi Saha İnceleme Raporu.
Betonarme ve yığma yapılarda taşıyıcı sistem, beton, donatı, işçilik ve uygulama kusurları ile Gedikbulak okul göçmesinin fotoğraflı saha kaydı.
Kaynağı aç ↗
07
Jeoteknik saha raporu
GEER Association (2011), Geotechnical Reconnaissance of the 2011 Van–Tabanlı Earthquake.
Sıvılaşma, kum kaynamaları, yanal yayılma, oturma, şev hareketleri, karayolu, köprü ve su yapısı gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
08
Kaynak fay saha araştırması
MTA Genel Müdürlüğü (2011), 23 Ekim 2011 Van Depremi Saha Gözlemleri ve Kaynak Faya İlişkin Değerlendirmeler.
Van Fayı'nın haritalanması, süreksiz yüzey deformasyonları, sıkışma ve yükselme ölçümleri ile kör faylanma değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
09
Hakemli kaynak modellemesi
Fielding, E. J. vd. (2013), “Fault-Slip Source Models for the 2011 M 7.1 Van Earthquake in Turkey from SAR Interferometry, Pixel Offset Tracking, GPS, and Seismic Waveform Analysis”, Seismological Research Letters, 84, 579–593.
InSAR, GPS ve dalga biçimiyle ters fay geometrisi, yaklaşık 30 km boyunca yoğunlaşan büyük kayma ve kırılmanın derinlik dağılımı.
Kaynağı aç ↗
10
Kuvvetli yer hareketi araştırması
Harmandar, E. & Erdik, M. (2012), “Observations on Ground Motions of the 23 October 2011, Mw=7.2 Van, Turkey Earthquake”, 15th World Conference on Earthquake Engineering.
Muradiye, Malazgirt, Bitlis ve Ağrı kayıtları; kentlerdeki ölçülmemiş hareket için model sonuçları ve ölçüm–tahmin ayrımı.
Kaynağı aç ↗
11
Kandilli teknik raporu
Erdik, M., Kamer, Y., Demircioğlu, M. B. & Sesetyan, K. (2012), Report on 2012 Van (Turkey) Earthquakes.
Ana şok ve 9 Kasım olayının fay çözümleri, artçı dizisi, Muradiye ve Van kuvvetli hareket kayıtları, hasar ve barınma verileri.
Kaynağı aç ↗
12
Çok disiplinli saha incelemesi
Japan Society of Civil Engineers (2012), Reconnaissance Report on the 2011 Van Earthquakes.
148 sayfalık saha çalışması; yapılar, ulaşım tesisleri, yaşam hatları, sıvılaşma, yer hareketi ve iki depremin ayrı etkileri.
Kaynağı aç ↗
13
Hakemli yığma yapı araştırması
Güney, D. (2012), “Van Earthquakes (23 October 2011 and 9 November 2011) and Performance of Masonry and Adobe Structures”, Natural Hazards and Earth System Sciences, 12, 3337–3342.
Kerpiç ve yığma yapılarda ağır dam, duvar–çatı bağlantısı, köşe ayrılması ve düzlem dışı göçme gözlemleri.
Kaynağı aç ↗
14
Hakemli yığma yapı saha araştırması
Piroğlu, F. & Özakgül, K. (2013), “Site Investigation of Masonry Buildings Damaged during the 23 October and 9 November 2011 Van Earthquakes in Turkey”, Natural Hazards and Earth System Sciences, 13, 689–708.
Hacıbekir Mahallesi'nde kerpiç, donatısız ve kuşatılmış yığma yapıların duvar, bağ kirişi, döşeme ve çatı davranışı.
Kaynağı aç ↗
15
Hakemli heyelan araştırması
Görüm, T. (2016), “23 Ekim 2011 Van Depreminin Tetiklediği Heyelanlar”, Türk Coğrafya Dergisi, 66, 29–36.
Yaklaşık 2.480 km² içindeki 70'ten fazla heyelan, tavan blokta yoğunlaşma ve Çelebibağ'daki kalıcı yanal yayılma hasarı.
Kaynağı aç ↗
16
Okul göçmesi vaka araştırması
Mertol, H. C. (2023), “Failure of Gedikbulak K-12 School Building on October 23, 2011, in Van, Türkiye Earthquake”, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 28(2), 544–560.
10370 numaralı tip proje okulun saha ölçüleri, yapısal modeli, perde–temel bağlantısı ve göçme sırası.
Kaynağı aç ↗
17
Çağdaş kayıp ve etki raporu
CEDIM Forensic Earthquake Analysis Group (2011), Comparing the Current Impact of the Van Earthquake to Past Earthquakes in Eastern Turkey, Report No. 4.
2 Kasım 2011 tarihindeki geçici hasar, ekonomik kayıp, barınma, yardım kapasitesi ve tarihsel karşılaştırmalar.
Kaynağı aç ↗
18
Hakemli afet yönetimi araştırması
Zaré, M. & Nazmazar, B. (2013), “Van, Turkey Earthquake of 23 October 2011, Mw 7.2; An Overview on Disaster Management”, Iranian Journal of Public Health, 42(2), 134–144.
Saha ve kurum verileriyle arama-kurtarma, yardım, koordinasyon ve afet yönetiminin dışarıdan değerlendirilmesi.
Kaynağı aç ↗
19
Hakemli müdahale ve iyileşme araştırması
Başbuğ Erkan, B. vd. (2015), “From Emergency Response to Recovery: Multiple Impacts and Lessons Learned from 2011 Van Earthquakes”, Earthquake Spectra, 31(1), 527–540.
Müdahale, ilk hasar tespiti, psikososyal destek, ekonomik etki ve uzun süreli iyileşmeye ilişkin saha görüşmeleri.
Kaynağı aç ↗
20
Nihai yardım operasyonu raporu
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (2013), Turkey: Van Earthquake — Final Report, MDRTR002.
Kızılay ve IFRC operasyonu; çadır, konteyner, sıcak yemek, yararlanıcı sayısı ve geçici barınmadan kalıcı konuta geçiş.
Kaynağı aç ↗
21
Resmî afet bilançosu
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Van Depremi Hakkında.
23 Ekim ve 9 Kasım depremleri için toplam 644 ölüm, 1.966 yaralı, enkazdan sağ çıkarılan 252 kişi ve müdahale özeti.
Kaynağı aç ↗
22
Deprem sonrası konut araştırması
Ertürk, E. (2018), Social Policy of Housing in Turkey: The Case of the City of Van after the 2011 Earthquake, yüksek lisans tezi.
Edremit, Bostaniçi, Kalecik ve Kevenli toplu konut alanları; hak sahipliği, borçlanma, yer değiştirme ve konteyner kentlerin uzun kullanımı.
Kaynağı aç ↗
23
Bağımsız rekonesans raporu
Zaré, M., Haghshenas, E. & Bastami, M. (2011), The Van, Turkey Earthquake of 23 October 2011, Mw 7.2: A Preliminary Report, IIEES.
17–21 Kasım saha ziyareti; ana şok, artçılar, İran'da hissedilen hareket ve afet bölgesindeki ilk teknik gözlemler.
Kaynağı aç ↗
24
Kurumsal jeoloji ve afet raporu
TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası (2012), Van Tabanlı ve Edremit Depremleri Raporu.
Bölgesel jeoloji, sismik etkinlik, yerleşimlerdeki hasar ve afet yönetiminin kurumsal değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
25
Hakemli yapı ve yeniden inşa araştırması
Yazgan, U., Oyguç, R., Ergüven, M. E. & Celep, Z. (2016), “Seismic Performance of Buildings during 2011 Van Earthquakes and Rebuilding Efforts”, Earthquake Engineering and Engineering Vibration, 15, 591–606.
Kuvvetli hareketin yönlülüğü, betonarme ve yığma hasarı, iki deprem arasındaki hasar ilerlemesi ve 17.489 konutluk yeniden inşa programı.
Kaynağı aç ↗
26
Hakemli deprem etkileşimi araştırması
Moro, M. vd. (2014), “The October 23, 2011, Van (Turkey) Earthquake and Its Relationship with Neighbouring Structures”, Scientific Reports, 4, 3959.
InSAR ve GPS ile ana şok kaynak modeli ve 9 Kasım deprem düzlemi üzerindeki Coulomb gerilme değişimi.
Kaynağı aç ↗
27
Hakemli tasarım–uygulama araştırması
Erdil, B. (2018), “2011 Van Earthquakes: Design vs Construction”, Disaster Science and Engineering, 4(1), 1–11.
146 betonarme binanın projeleri ile sahadaki donatı ayrıntısı, beton dayanımı, kolon–perde alanı ve uygulamasının karşılaştırılması.
Kaynağı aç ↗
28
Resmî iyileştirme çalışmaları özeti
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Deprem Bölgesine Yönelik Çalışmalar.
Van depremi sonrası sağlık, eğitim, istihdam, hayvancılık ve kamu hizmetlerine dönük iyileştirme faaliyetleri; Van M Tipi Cezaevi'ndeki 713 hükümlü ve tutuklunun nakli dahil.
Kaynağı aç ↗