1970 Gediz Depremi: Araştırma Dosyası

Olay künyesi
UTC	28.03.1970 · 21:02:25 [1]
ISC olayı	798506 ↗ [1]
USGS–ANSS	iscgem798506 ↗ [1]
Yerel saat	28.03.1970 · 23:02 UTC+2 [2]
Süre	Yaklaşık 10 sn saha tahmini [3]
Büyüklük	Mw 7,23 ISC-GEM/USGS [1] · Ms 7,2 KRDAE [2]
Derinlik	22,2 km ISC-GEM/USGS [1] · 13 km 1970 USCGS [3]
Episantr	39,132°K · 29,580°D (Gediz’in kuzeydoğusu, Kütahya) [1]
Faylar	Aşkpaşa–Muhipler ve Erdoğmuş–Hamamlar kolları [6]
Mekanizma	Normal faylanma, küçük yatay bileşen [4] [5]
Yüzey kırığı	Yaklaşık 45 km dağınık toplam iz [4]
Etkilenen alan	Gediz–Emet–Simav–Uşak çevresi; Bursa’da uzak alan hasarı [3] [13]
Fiziksel hasar	3.500 çöken · 7.700 ağır · 10.600 orta hasarlı konut birimi erken saha bilançosu [13]
Parasal kayıp	Yaklaşık 40 milyon ABD doları 1970 değeri [8]
En büyük şiddet	IX KRDAE [2] · VIII MMI saha raporu [3]
En büyük ivme	Ölçülmedi · yaklaşık 0,15 g hasardan tahmin [3]
Kayıplar	1.086 ölü · 1.265 yaralı [3]

01 / 28 MART GECESİ

28 Mart gecesi

28 Mart 1970 Cumartesi günü yerel saat 23.02’de başlayan sarsıntı yaklaşık on saniye sürdü. Gediz ve çevresindeki insanların çoğu evlerindeydi. Deprem bittiğinde birçok yerleşimde sadece binalar çökmemişti; elektrik, su, yol ve sağlık hizmetleri de aynı anda kesintiye uğramıştı. [1] [3]

Gecenin ilk büyük tehlikesi enkazdı, ikincisi ise hemen ardından başlayan yangınlardı. Evlerde ısınma ve yemek için kullanılan açık ateşler ile sobalar devrildi. Gediz ve Akçaalan’da alevler bitişik yapılar arasında hızla yayıldı; söndürme çabası ise üç cepheden birden aksadı. Sokakları tıkayan moloz ekiplerin ilerlemesini engelledi, itfaiye araçlarının bir kısmı zaten enkazın altında kalmıştı, geriye kalanların bulabileceği su ise kırılan borularla çoktan akıp gitmişti. Sağanak yağış bile alevleri söndürmeye yetmedi; bazı yangınlar günler boyu için için yanmaya devam etti. [3]

Artçı sarsıntılar aynı gece başladı. Ana şoktan sonraki yaklaşık üç saat içinde büyüklükleri 4,4 ile 5,1 arasında değişen yedi artçı kaydedildi; daha küçük binlerce sarsıntı haftalar boyunca devam etti. Bu nedenle görünürde ayakta kalan evlere de girilmedi. İnsanlar eşyalarını almak için binaları kısa süreli kullanıyor, geceyi çadırlarda geçiriyordu. [3]

Depremin ilk saatlerinde yaralıları taşımak güçtü. Ambulans sayısı yetersizdi, bazı sağlık yapıları hasarlıydı ve Gediz’e ulaşan tek yol hem yardım araçları hem de yakınlarını arayan insanların otomobilleriyle tıkanmıştı. [3] [15]

Kültür ve Turizm Bakanlığının koruduğu dönem görüntüleri, yıkılmış sokaklarla çadır alanlarını aynı kayıt içinde gösterir. Enkazın yanında yemek hazırlayan aileler, açık alanda kurulan yardım noktaları ve sürekli hareket eden kamyonlar, Gediz’de ilk gecenin ardından başlayan uzun barınma dönemini görünür kılar. [23]

02 / DEPREM VE FAYLAR

Fay ve sarsıntı

ISC-GEM/USGS kataloğu depremi Mw 7,23, 22,2 kilometre derinlik ve 39,132°K–29,580°D koordinatlarıyla verir. Kandilli Rasathanesi’nin tarihsel listesinde büyüklük Ms 7,2, en büyük şiddet IX’tir. Depremden hemen sonra kullanılan USCGS çözümünde ise büyüklük 7,1 ve derinlik 13 kilometre olarak hesaplanmıştı. Bu değerler aynı ölçümün farklı yazımları değil; farklı dönemlerde, farklı veri ve büyüklük yöntemleriyle hazırlanmış çözümlerdir. [1] [2] [3]

Deprem, 1969’da Demirci ve Alaşehir çevresinde meydana gelen depremlerin ardından Batı Anadolu’daki bir yıllık hareketli dönemin en büyük olayı oldu. Dalga biçimlerinin daha sonra yeniden incelenmesi, Gediz ana şokunun tek bir noktadan çıkan basit bir kırılma olmadığını; en az iki alt olayın kısa aralıkla gerçekleştiğini gösterdi. [5]

Arazi çalışmaları Gediz çevresinde toplam yaklaşık 45 kilometreye yayılan kesintili yüzey kırıkları belirledi. Hareket ağırlıklı olarak normal faylanmaydı; ölçülen en büyük göreli yer değiştirme yaklaşık 2,2 metre düşey ve 30 santimetre yataydı. Bu 45 kilometre, baştan sona tek ve sürekli bir çatlağın uzunluğu değil, sahada izlenen dağınık kırıkların toplam uzanımıdır. [4]

Güncel çalışmalar kırılmayı iki ana kol üzerinden daha ayrıntılı kuruyor. Aşkpaşa–Muhipler doğrultusunda yaklaşık 15 kilometrelik bir kesimde yer değiştirme yer yer 2,7 metreye, Erdoğmuş–Hamamlar doğrultusundaki yaklaşık 20 kilometrelik kesimde ise 1,2 metreye ulaşıyor. Erdoğmuş Fayı’nı tek başına ele alan hendek çalışması bu kolun yaklaşık 12 kilometresini inceliyor. Kaynaklardaki 12, 15, 20 ve 45 kilometrelik değerler bu nedenle birbirinin alternatifi değil; farklı kırık parçalarını ve ölçme kapsamlarını anlatıyor. [6] [7]

Çağdaş saha raporu, en ağır sarsıntıyı Gediz’den kuzeybatı–güneydoğu yönünde yaklaşık 30 kilometre uzanan ve yaklaşık 8 kilometre genişliğinde olan VIII şiddet kuşağı içinde belirledi. VII şiddet etkileri yaklaşık 35 × 50 kilometrelik daha geniş bir alana yayıldı. Kandilli’nin IX değeriyle saha raporundaki VIII arasındaki fark, kullanılan değerlendirme ve veri setinin aynı olmamasından kaynaklanır. [2] [3]

Ana şok sırasında bölgede kuvvetli yer hareketi kaydı alınmadı. Raporda geçen yaklaşık 0,15 g, bir cihazın ölçtüğü tepe ivmesi değil, gözlenen hasardan geriye doğru yapılmış bir tahmindir. Yaklaşık on saniyelik süre de insanların anlatımlarına dayanır. Bu yüzden Gediz merkezindeki sarsıntının kesin ivme kaydı veya doğrudan ölçülmüş bir spektrumu varmış gibi kullanılamaz. [3]

19 Nisan’da büyüklükleri 5,6 ve 5,5 olan iki güçlü artçı meydana geldi. Merkezleri Gediz yakınındaydı; rapor ekibi bu artçılardan birini Bursa’daki hasarlı fabrika yapılarının yanında hissetti ve yapıların yeniden büyük salınımlar yaptığını gözledi. Artçıların sürmesi hem hasarlı binalara dönüşü geciktirdi hem de geçici barınmayı zorunlu hale getirdi. [3]

03 / KAYIPLAR VE COĞRAFYA

Hasarın dağılımı

Ölü1.086[3]

Yaralı1.265[3]

Evsiz≈80.000[13]

En ağır kayıp Gediz ve Emet ilçelerinde toplandı. 6 Nisan tarihli resmî tabloda Gediz merkezinde 360, Gediz köylerinde 612, Emet köylerinde 105 ölüm kaydedildi. Kütahya merkez, Simav ve Altıntaş çevresinde de can kaybı ve yapı hasarı vardı; Kütahya ili dışındaki zarar ise belirgin biçimde daha sınırlıydı. [3]

Depremin etkilediği bölge Kütahya, Emet, Simav ve Uşak arasındaydı. Kütahya ili bu dönemde yaklaşık 398.000 kişilik bir nüfusu barındırıyordu; deprem bu nüfusun büyük bölümünün yaşadığı geniş bir kırsal alanı aynı anda vurdu. Çağdaş Nature raporu 254 köyün etkilendiğini ve yaklaşık 80.000 kişinin evsiz kaldığını bildirir. Hasar, merkez üssünün çevresinde düzenli bir daire oluşturmadı; Gediz–Emet hattındaki kırıklar, yerel zemin, yamaç koşulları, yapı türü ve yangın nedeniyle bazı yerleşimlerde çok daha ağırlaştı. [3] [4] [13]

Gediz’de ağır hasar ve göçmeler bazı sokaklarda yoğunlaşırken, başka sokaklarda tek tek yıkılan binaların yanında ayakta kalan evler bulunuyordu. Kasabanın volkanik kaya çıkıntısının üç yanına kurulmuş olması, yapıların farklı zemin ve eğim koşullarında bulunmasına yol açmıştı. Depremden sonra çıkan büyük yangın ise sarsıntıyla oluşan hasarın sınırlarını genişletti. [3] [12]

Akçaalan’da yapıların yaklaşık yüzde 85’i kullanılamaz hale geldi; depremde ağır hasar gören alanın önemli bir kısmı daha sonra yandı. Merkez üssüne yakın birçok köyde yapıların yüzde 69’u ile tamamı arasında değişen oranlarda ağır hasar veya kullanılamazlık kaydedildi. Bu köylerde taş, kerpiç, ahşap karkas ve tuğla yapılar yan yana bulunuyor; hasar düzeyini yalnız malzemenin adı değil, yapım biçimi ve yangına maruz kalma da değiştiriyordu. [3]

Konut hasarı için kaynaklar aynı sayıyı vermez. Nature’daki erken saha bilançosunda 3.500 çöken, 7.700 ağır ve 10.600 orta hasarlı konut birimi bulunur. National Research Council raporunun 6 Nisan tarihli resmî tablosu ise 14.852 tamamen yıkılmış, 3.546 orta ve 1.559 hafif hasarlı konut kaydeder. Kandilli listesinde 19.291 hasarlı bina vardır. Arıoğlu ve Anadol’un derlediği tabloda 8.450 yıkılan, 13.795 hasarlı ev geçer; Güner’in daha sonraki derlemesinde ise 9.822 ağır, 9.656 orta ve 7.745 hafif hasarlı yapı sayılır. Sayım tarihi, kapsanan yerleşimler ve “konut”, “ev” ya da “bina” birimleri aynı olmadığı için bu değerler toplanamaz; yazının künyesinde çağdaş erken bilanço, burada ise diğer resmî kayıtlar kendi tanımlarıyla korunmuştur. [2] [3] [8] [13] [15]

Kamu yapılarında da ağır kayıp vardı. İlk saha raporunda yüzü aşkın kamu yapısının çöktüğü belirtildi. Gediz ve çevresindeki camilerin çoğu ağır hasar gördü; sağlık tesislerindeki hasar ise yaralıların tedavisini doğrudan zorlaştırdı. [3] [13]

Depremin en sıra dışı hasar alanı Bursa’ydı. Merkez üssünden yaklaşık 130–135 kilometre uzaktaki TOFAŞ otomobil fabrikasında yeni betonarme bölümlerin bazıları çöktü, çelik fabrika yapıları ağır biçimde zorlandı. Gediz’e daha yakın birçok yerde daha düşük hasar görülürken Bursa’daki bu yoğun hasar, zeminin uzun periyotlu hareketi büyütmesi ve yapıların özellikleri üzerinden ayrı olarak araştırıldı. [3] [9] [10]

04 / KONUTLAR VE KÖYLER

Kırsal yapılar

Deprem bölgesindeki yapı stoku dört ana grupta toplanıyordu: taş veya kerpiç taşıyıcı duvarlı yapılar; yuvarlak ya da biçilmiş ahşap elemanlı karkaslar; bazıları betonarme hatıl ve dikmelerle desteklenen tuğla yapılar; mühendislik hizmeti görmüş betonarme yapılar. Aynı evde bu sistemlerin birkaçının birlikte kullanılması ve yıllar içinde eklenen bölümlerin eski yapıya bağlanması da yaygındı. [3]

Taş ve kerpiç evlerin önemli bölümünde duvarlar yerel taş, çamur harcı ve kerpiçle yapılmıştı. Soğuk kış nedeniyle çatı veya tavan üzerine kalın toprak ve taş tabakaları yerleştiriliyordu. Duvarlar sarsıntıyla birbirinden ayrıldığında bu ağır üst örtü hem yatay yükü büyüttü hem de göçen duvarların ardından doğrudan iç mekâna düştü. [3] [8]

Ahşap karkasların davranışı tek tip değildi. Kabuğu soyulmuş yuvarlak ağaçlardan yapılan dikmeler düzgün birleşmiyor, çaprazlar yeterli bağlantı kuramıyor ve taş ya da kerpiç dolgu karkastan ayrılabiliyordu. Biçilmiş keresteyle, düzgün oturtulmuş dikme ve çaprazlarla kurulan sistemler ise yatay yükü daha düzenli taşıdı. Bu fark, “ahşap yapı iyi davrandı” biçimindeki genel bir cümleden daha belirleyiciydi. [3] [8]

Arıoğlu ve Anadol’un çalışması Gediz’de 128 tipik kırsal konutu inceledi. Bölgedeki yapıların yaklaşık yüzde 81’ini düşük maliyetli kırsal konutların oluşturduğunu belirten araştırmacılar; yuvarlak dikmeli zayıf karkaslarla biçilmiş ve çaprazlanmış karkasları ayrı değerlendirdi. Sürekli taş veya beton temel, karkasın temele ve çatıya bağlanması, düzgün birleşimler ve ağır çatılardan kaçınılması başlıca önerilerdi. [8]

Daha sonraki hımış araştırmaları da Gediz gözlemlerini aynı yönde değerlendirdi. Hafif çatılı ve bağlantıları düzenli ahşap karkaslar çoğunlukla sınırlı hasarla ayakta kalırken, zayıf taş–kerpiç dolgu ve yuvarlak ahşap dikmeler bazı yapıların onarılamayacak ölçüde hasar görmesine yol açtı. Başarılı davranış malzemenin yalnızca ahşap olmasından değil, çerçevenin düzeninden ve parçaların birbirine bağlanmasından kaynaklanıyordu. [11]

Soğuksu köyü aynı plana göre yapılmış 48 tek katlı tuğla ev nedeniyle önemli bir karşılaştırma alanıydı. Evlerin çoğunda ağır hasar, bazılarında tam göçme görülürken yalnız birkaçında az hasar vardı. İnceleme ekibi kireç harcını son derece zayıf buldu. Betonarme hatıl bulunması tek başına yeterli olmadı; ön ve uzun duvarlar devrildiğinde hatıllar geçici ahşap desteklerle taşınmak zorunda kaldı. [3]

Akçaalan’daki yıkım, deprem ile yangının üst üste geldiği örnekti. Taş–çamur duvarlı evlerin ve ahşap karkasların büyük bölümü göçtü; tuğla duvarlı, betonarme döşemeli bazı yapılar da ayakta kalamadı. Yangın sonrasında yapıların ilk olarak sarsıntıyla mı, daha sonra ateşle mi bütünüyle yok olduğu her noktada ayırt edilemedi. [3]

Gediz merkezindeki bitişik ahşap konut dokusu yangının yapıdan yapıya geçmesini kolaylaştırdı. Yamaç molozu üzerindeki bölgelerde ağır hasarın yoğunlaşması ve bazı alanların aynı zamanda heyelana açık olması, 1970’lerin sonunda yapılan mikro-bölgeleme çalışmasında yeniden yerleşimin temel sorunlarından biri olarak ele alındı. [12]

Depremin kırsal konutlara ilişkin en açık sonucu, tek bir yapı türünün bütünüyle güvenli veya bütünüyle başarısız olmadığıdır. Ağır çatı, zayıf harç, düzensiz ekler ve gevşek birleşimler aynı binada bir araya geldiğinde göçme olasılığı yükseldi; düzgün ahşap çaprazlar, hafif üst örtü, sürekli temel ve birbirine bağlı duvarlar ise aynı bölgedeki benzer evler arasında belirgin davranış farkı oluşturdu. [3] [8] [11]

05 / MÜHENDİSLİK YAPILARI

Betonarme ve sanayi yapıları

Gediz merkezindeki betonarme binaların çoğu çevredeki mühendislik hizmeti görmemiş yapılardan daha iyi davrandı. Merkezde birbirine komşu binalar arasında çarpıcı bir tezat ortaya çıktı: gerçekten betonarme çerçeve taşıyanlar ayakta kalırken, yalnızca öyle görünenler ağır hasar aldı. Üç katlı betonarme banka binası görünür hiçbir hasar almadan durdu, oysa iki yanındaki komşuları moloz yığınına dönüşmüştü. Aynı tablo ormancılık binasında da tekrarlandı: taşıyıcı sistemi ve duvarları sağlam kalan yapı yalnızca iki bacasının devrilmesiyle çatısından hasar alırken, hemen bitişiğindeki bina dışarıdan aynı betonarme görünümü verse de aslında tuğla taşıyıcı duvarlıydı; bu kez duvarlarda belirgin hasar oluştu. [3]

Bu karşılaştırma, binanın dış görünüşünün taşıyıcı sistemi göstermediğini ortaya koyuyordu. Sıvalı bir cephenin arkasında betonarme çerçeve de bulunabiliyor, yalnız tuğla taşıyıcı duvar da. Deprem sonrasında aynı sokakta farklı sonuçlar görülmesinin bir nedeni, bu görünmeyen taşıyıcı sistem ve birleşim farklarıydı. [3]

Yapım halindeki Gediz hastanesi daha uyarıcı bir örnekti. Dördüncü kat için hazırlanan kalıplar depremde çöktü; kolonların alt ve üst uçlarında hasar, merdiven ile döşeme bağlantısında kırılma görüldü. Saha ekibi, biraz daha güçlü bir hareketin bu yapıyı göçmeye götürebileceğini değerlendirdi. Yapının henüz tamamlanmamış olması, duvarların ve yapım aşamasındaki geçici elemanların davranışını da etkiledi. [3]

Çavdarhisar’da postane olarak yapılan iki katlı betonarme çerçevede kolon–kiriş sistemi ile gevrek tuğla dolgu duvarlar birlikte hasar gördü. Aynı yerleşimde Zeus Tapınağı’nın kuzeydoğu tarafındaki bazı dış sütunlar devrildi; ayakta kalan sütunların bir bölümü üstlerindeki taş kirişlerin bağlantısıyla birlikte duruyordu. Bu gözlemler modern kamu yapılarıyla tarihî taş yapıların aynı saha raporunda karşılaştırılmasını sağladı. [3]

Gediz ve çevre köylerdeki camilerin çoğu ağır hasar gördü. Saha raporundaki örnekler arasında duvarları yarılmış yapılar ile bütünüyle çökmüş camiler bulunuyordu. [3]

Depremin mühendislik bakımından en dikkat çekici yapıları Bursa yakınındaki TOFAŞ fabrikasındaydı. Büyük çelik fabrika yapısının kolon tabanlarındaki 42 milimetrelik ankraj bulonlarının büyük bölümü yaklaşık 5–10 santimetre uzadı. Bu kalıcı şekil değiştirme daha ağır bir taşıyıcı sistem hasarını önledi; çelik yapı kuvveti tek bir gevrek kırılmayla kaybetmek yerine bağlantılarında büyük deformasyon yapabildi. [3]

Aynı fabrikada yapım halindeki betonarme garaj beş ayrı bloktan oluşuyordu. Birinci blok hasarsız kaldı; ikinci blok henüz başlamamıştı; üçüncü blok tamamen, beşinci blok ise neredeyse tamamen çöktü. Kalıpları hâlâ yerinde olan dördüncü blok az hasar gördü. Çöken bloklarda kolon üstlerindeki kesme hasarı, yetersiz etriye ve pencere altındaki tuğla dolgu duvarların kolon davranışını değiştirmesi öne çıktı. Rapor, tasarımda öngörülen dayanıma yakın bir taşıyıcı sistem bulunsa bile gerekli süneklik sağlanmadığında ağır hasarın önlenemediği sonucuna vardı. [3]

TOFAŞ’ın merkez üssünden yaklaşık 135 kilometre uzakta olması araştırmanın asıl sorusuydu. Tezcan ve İpek, artçı kaydından üretilen tepki spektrumlarını yapının doğal periyotlarıyla karşılaştırarak hasarı zemin büyütmesi ve rezonansla açıkladı. Daha kapsamlı MIT çalışması Bursa Ovası’ndaki zemin için 1,2–1,7 saniye aralığında yaklaşık 2–5 kat büyütme hesapladı; ancak hasarı yalnız tek bir rezonans değerine bağlamadı. Derin yumuşak zemin kadar yapıların uzun periyotlu ve sınırlı sünekliğe sahip olması da belirleyiciydi. [9] [10]

Ana şokun doğrudan ivme kaydı bulunmadığı için TOFAŞ analizleri ölçülmüş bir ana şok spektrumuna dayanmaz. Artçı kayıtları, sondajlar, zemin deneyleri ve hasarlı yapıların hesabı birlikte kullanıldı. Bu sınır önemlidir: çalışmalar uzak mesafe hasarı için güçlü bir açıklama getirir, fakat 28 Mart gecesi fabrika tabanında gerçekleşen hareketi eksiksiz yeniden üretmez. [9] [10]

Saha ekibi Gediz ve çevresindeki köprülerde deprem kaynaklı belirgin hasar ya da hareket gözlemedi. Elektrik direklerindeki hasar çoğunlukla komşu binaların üzerlerine yıkılmasından kaynaklandı. Buna karşılık kamu su sistemi iki gün boyunca bütünüyle çalışmadı; iki hafta sonra bile kentin yaklaşık üçte birine su verilemiyordu. [3]

06 / DEPREMDEN SONRA

Yangın ve heyelanlar

Gediz depreminde yangın, yapı hasarından sonra ortaya çıkan ayrı bir olay değildi; ilk saatlerde kurtarma çalışmalarını ve nihai yıkımı doğrudan etkiledi. Açık ateşlerin ve sobaların devrilmesi çok sayıda yangın başlattı. Elektrik sistemi sismik ve ısıl kesicilerle kapandığı için saha raporu yangınları elektrik kıvılcımına bağlamadı. [3]

İtfaiye araçlarından bazıları üzerlerine düşen enkaz nedeniyle hareket edemedi. Ayakta kalan araçlar da molozla kapanan sokaklardan geçemedi; kırılan borular söndürme için gerekli suyu kesti. Gediz’in bitişik ahşap dokusunda ve Akçaalan’da alevler hasarlı yapılar arasında yayıldı. Böylece ilk sarsıntıda onarılabilir durumda kalmış bazı yapılar da tamamen kaybedildi. [3] [12]

En büyük heyelan Akçaalan’a bakan Kepez yamacında meydana geldi. Yaklaşık 150 metre uzunluğundaki hareket büyük bir toprak kütlesini yerinden oynattı ve Gediz–Emet yolunu birkaç gün kapattı. Akçaalan’ın kuzeydoğusundan kuzeybatıya uzanan yaklaşık 6 kilometrelik başka bir hat boyunca da heyelanlar görüldü. [3]

Gediz–Emet yolunun yaklaşık 12 kilometre kuzey-kuzeybatısında dar zemin ayrılmaları yolu kesti; paralel çatlakların arasında sınırlı çökmeler kaydedildi. Emet Çayı yakınında tek bir yerde sıvılaşma bildirildi. Saha ekibi, hasarlı yapıların altında belirgin ve yaygın bir temel zemini göçmesi görmedi; yerel zeminlerin sarsıntının özelliklerini değiştirmiş olabileceğini, fakat bütün bina hasarını temel göçmesiyle açıklamanın mümkün olmadığını belirtti. [3]

Bahar yağışlarıyla yüksek akan bazı dereler taşarak yerel su baskınlarına yol açtı. Başka noktalarda yerden sıcak su çıkışları görüldü. Bu olaylar ulaşımı, temiz suyu ve sağlık koşullarını daha da zorlaştırdı; depremin hemen ardından yangın, heyelan ve taşkının aynı müdahale kapasitesini paylaşmasına neden oldu. [3]

Eski Gediz için 1970’lerin sonunda yapılan mühendislik jeolojisi çalışması 11 sondaj, jeofizik ölçümler ve ayrıntılı haritalamayla alanı altı bölgeye ayırdı. Yamaç molozu, heyelan tehlikesi ve 1970’teki ağır hasar birlikte değerlendirildi. Sonuç, eski yerleşimin tamamının aynı ölçüde sakıncalı olmadığı; buna karşılık bazı yamaç ve yangın bölgelerinde yeniden yapılaşmanın ciddi biçimde sınırlandırılması gerektiğiydi. [12]

07 / İLK GÜNLER

Kurtarma ve yardım

İlk kurtarma çalışmaları depremden sağ çıkanların kendi çevrelerinde başlamasıyla yürüdü. Ardından askerî birlikler, sağlık personeli, Kızılay, kamu kurumları ve çevre illerden gelen ekipler bölgeye girdi. Ancak yaralı sayısı, hasarlı sağlık tesisleri, sınırlı ambulans kapasitesi ve kapanan yollar aynı anda çözülmesi gereken bir tahliye sorunu oluşturdu. [3] [14] [15]

Gediz’e Eskişehir ve Kütahya üzerinden ulaşan tek yol, kısa sürede iki yönlü bir trafik kilidine dönüştü. Bir yandan itfaiye ekipleri, yardım yüklü kamyonlar ve iş makinesi çeken çekiciler kasabaya ulaşmaya çalışıyor, öte yandan yaralıları Kütahya’daki sağlık kuruluşlarına yetiştirmeye çalışan ambulans ve kamyonetler aynı dar güzergâhta karşıdan geliyordu. Heyelan ve taşkınların kapattığı kesimler bu tıkanıklığı daha da büyüttü. [3]

Türkiye içinden gönderilen çadır, gıda, giysi ve sağlık malzemelerine dış yardım da eklendi. İzmir’deki ABD üssü kamyon, çadır, battaniye, sağlık personeli ve tıbbi malzeme sağladı; İran ve Batı Almanya benzer malzemeler ile gıda gönderdi. Yardımın bölgeye ulaşması sorunu çözmüyordu; malzemenin çok sayıda köye ayrılması ve yolun açık tutulması gerekiyordu. [3] [22]

Meclis tutanakları ve dönem basını, hükûmetin hasar tespiti, defin, sağlık, beslenme ve iskân işlerini aynı günlerde yürütmeye çalıştığını gösterir. Kayıp ve yapı hasarı rakamlarının kısa aralıklarla değişmesinin bir nedeni, köylerden gelen bilgilerin zaman içinde tamamlanmasıydı. Kızılay ve yerel idareler dağıtım noktaları kurarken merkezî kurumlar kalıcı konut için yer ve finansman kararlarını hazırlamaya başladı. [14] [15]

Yardım döneminin görüntüleri, çadır kümelerinin yalnız barınma alanı olmadığını gösterir. Yemek dağıtımı, sağlık kontrolü, eşya depolama ve haber bekleme aynı açık alanlarda gerçekleşiyordu. Artçıların sürmesi nedeniyle ayakta kalan yapılara dönmeyen aileler, gündelik hayatlarını enkaz ile çadır arasında kurdu. [3] [23]

08 / BARINMA

Geçici konutlar

Hükûmet ve Kızılay ilk aşamada bölgeye yaklaşık 2.000 çadır gönderdi. Artçıların yoğunluğu nedeniyle saha ekibinin ziyareti sırasında hasarlı bölgedeki evlerin hemen hiçbiri geceleri kullanılmıyordu. İnsanlar evlerini eşya deposu olarak kullanıyor; uyuyor, yemek pişiriyor ve günün büyük bölümünü çadırlarda geçiriyordu. [3]

Depremden iki hafta sonra Ankara yakınında üretilen çok sayıda prefabrik yapı Gediz’de kurulmaya başlanmıştı. Dış yüzeyde levha, içte preslenmiş ahşap esaslı malzeme kullanılan paneller ahşap çatı ve galvanizli metal örtüyle tamamlanıyordu. Çağdaş rapor, bu yapıların Gediz’in sıcak yazı ve soğuk kışı için yeterli yalıtım sağlayıp sağlamadığını sorguladı; onları kendiliğinden kalıcı konut kabul etmedi. [3]

Geçici barınmanın en sıra dışı örneği Bayer şirketinin bağışladığı köpük kubbelerdi. Yaklaşık 4,9 metre çapında ve 11 santimetre kalınlığındaki kabuklar, şişirilen bir kalıbın üzerine yerinde püskürtülerek hazırlanıyordu. Küçük yuvarlak pencereleri ve kubbe biçimi, hızlı üretim açısından avantaj sağlasa da bölgedeki ev düzeninden bütünüyle farklıydı. [3]

Saha raporu bu farkı yalnız görünüş meselesi olarak değerlendirmedi. Köy evlerinde hayvanların ve tarımsal ürünlerin yaşam alanıyla kurduğu ilişki, köşesiz küçük kubbe içinde sürdürülemiyordu. Dolayısıyla teknik olarak hızlı kurulan bir barınak, ailenin geçim düzenine ve gündelik kullanımına uymadığında kalıcı bir konuta dönüşemiyordu. [3] [17]

Rapor ekibi yeniden yapımda yerel ahşabın bütünüyle terk edilmesini önermedi. Yuvarlak ve düzensiz parçalar yerine biçilmiş kereste, düzgün birleşimler, yatay ve çapraz elemanlar ile hafif dolgu kullanıldığında yerel yapım biçiminin geliştirilebileceğini savundu. Buna karşılık zayıf yığma duvarların üzerine oturan tam betonarme döşemelerin tehlikeli olduğunu açıkça belirtti. [3] [8]

Çadır, prefabrik panel ve köpük kubbe aynı sorunun farklı zamanlarına cevap veriyordu. Çadır ilk geceleri, panel yapı aylar sürecek barınmayı, kalıcı konut programı ise yeni yerleşimin geleceğini hedefliyordu. Uygulamada bu aşamalar birbirinden kesin çizgilerle ayrılmadı; ailelerin bir bölümü hasarlı evlerini, geçici konutları ve yeni evleri uzun süre birlikte kullandı. [17] [18] [19]

09 / YENİDEN YERLEŞİM

Yeni Gediz

Bakanlar Kurulunun 5 Ağustos 1970 tarihli 7/1164 sayılı kararıyla Gediz’in yaklaşık 7 kilometre güneydeki yeni alana taşınması kararlaştırıldı. Yeni yer, eski kentin sıkışık ve yamaçlı dokusundan farklı olarak daha düz bir alanda planlandı. Konut, kamu yapısı ve altyapı üretimi böylece enkazın onarılmasından daha büyük bir programa dönüştü. [16] [17]

Taşınma kararı Eski Gediz’in bütünüyle terk edilmesi anlamına gelmedi. Bazı aileler geçim kaynakları, dükkânları, bahçeleri, akrabalık bağları veya yeni konutun kullanım sorunları nedeniyle eski yerleşimde kaldı ya da geri döndü. 1979’daki çalışma Eski Gediz’de yeniden yaklaşık 4.000 kişinin yaşadığını kaydediyordu. Böylece deprem sonrasında tek bir Gediz yerine, eski ve yeni yerleşimin birlikte var olduğu bir kent düzeni oluştu. [12] [18] [21]

Uzunlamasına araştırma kalıcı programın 9.099 konut ölçeğine ulaştığını aktarır. Bu sayı yalnız kent merkezini değil daha geniş yeniden yapım programını kapsıyordu. Hızlı ve standart üretim barınma açığını kapatırken evlerin büyüklüğü, eklenti yapma imkânı, hayvan barınağı, ürün depolama ve iş alanına uzaklık gibi konular ailelerin yeni konutu nasıl kullandığını belirledi. [19]

Yeni evin sağlam olması, taşınmanın kendiliğinden başarılı olması için yeterli değildi. Köy ve kasaba yaşamında ev aynı zamanda üretim alanıydı; avlu, ahır, depo ve komşuluk ilişkisi gündelik ekonominin parçasıydı. Standart bir plana göre yapılan konut bu düzeni karşılamadığında kullanıcılar ekler yaptı, bazı mekânların işlevini değiştirdi veya eski yerleşimle bağını korudu. [17] [18] [19]

Eski kentin yeniden kullanılması teknik bir değerlendirmeyi gerekli kıldı. Tokay ve Doyuran’ın çalışması 1:2000 ölçekli mühendislik jeolojisi haritası, 11 sondaj ve jeofizik ölçümlerle altı bölge belirledi. Amaç, bütün Eski Gediz’i tek bir yasak alan saymak yerine yapılaşmaya uygun, koşullu ve sakıncalı kesimleri ayırmaktı. [12]

1970, 1973, 1975 ve 1977’de yapılan saha ziyaretleri yeniden kuruluşun tek seferlik bir inşaat işi olmadığını gösterdi. İlk kararlar, konutların teslimi, ailelerin yaptığı değişiklikler ve eski yere dönüş birbirini izleyen aşamalardı. Yeni Gediz fiziksel olarak kurulurken Eski Gediz’in toplumsal ve ekonomik ağı yaşamaya devam etti. [18] [19]

10 / DEPREMİN ARDINDAN

Uzun dönem sonuçları

Gediz depreminden sonraki toparlanma bütün yerleşimlerde aynı hızda ilerlemedi. Dört köyde 1982 ve 1984’te yapılan araştırma; ilk kaybın büyüklüğü, alınan yardım, üretim imkânları ve hanelerin kendi kaynaklarının yıllar sonraki durumu değiştirdiğini gösterdi. Kalıcı ev teslimi önemliydi, fakat gelir, tarım ve yerel ilişkiler yeniden kurulmadan toparlanma tamamlanmadı. [20]

Otuz sözlü tarih görüşmesine dayanan 2007 araştırmasında deprem anı kadar taşınma kararı da belleğin merkezindeydi. Eski Gediz’de kalanlar ile Yeni Gediz’e taşınanlar aynı afeti yaşamış olsa da kent, ev ve komşuluk hakkında farklı deneyimler geliştirdi. Deprem böylece yalnız 1970 gecesinin değil, iki yerleşim arasındaki uzun süreli ilişkinin başlangıcı oldu. [21]

Yapı mühendisliği açısından Gediz iki ayrı ölçekte kalıcı veri bıraktı. Köylerdeki 128 konutun incelenmesi, ağır çatı, zayıf birleşim ve düzensiz ahşap elemanların sonuçlarını karşılaştırmalı biçimde gösterdi. Bursa’daki TOFAŞ araştırmaları ise uzak bir yumuşak zemin havzasında modern betonarme ve çelik yapıların ağır hasar görebileceğini ortaya koydu. [8] [9] [10]

Gediz merkezinde betonarme banka binasının ayakta kalması, yapım halindeki hastanenin kolon hasarı, Soğuksu’daki benzer tuğla evlerin farklı sonuçları ve TOFAŞ bloklarının birbirinden ayrılan davranışı aynı noktaya işaret etti: malzemenin adı tek başına sonucu açıklamıyordu. Taşıyıcı sistem, birleşimler, yapım aşaması, dolgu duvarlar, süneklik ve zemin birlikte değerlendirilmeliydi. [3] [10]

Yerleşim planlaması bakımından en kalıcı sonuç Eski ve Yeni Gediz’in birlikte varlığıdır. Yeni alan daha güvenli bir başlangıç sağlamayı amaçladı; ancak iş, mülkiyet ve gündelik yaşam bağları eski kenti yeniden canlandırdı. Daha sonraki mikro-bölgeleme çalışması, deprem sonrası taşınma kararlarının yalnız ilk hasara değil ayrıntılı zemin araştırmasına ve insanların yerleşimi nasıl kullandığına dayanması gerektiğini gösterdi. [12] [17] [18]

Gediz’in hafızası bugün yıkım görüntülerinde, iki kent arasındaki ayrımda ve depremi yaşayanların anlatılarında sürüyor. Resmî film arşivi ilk günlerin fiziksel görüntüsünü, sözlü tarih araştırması ise bu görüntülerde görünmeyen kayıp, taşınma ve uyum deneyimini koruyor. İkisi birlikte okunduğunda deprem, tek gecelik bir felaketten çok onlarca yıl devam eden bir dönüşüm olarak görülüyor. [21] [23]

KAYNAKÇA

Kaynaklar

Tüm kaynakları göster (23)

01
Kurumsal olay kaydı
U.S. Geological Survey ANSS/ComCat, ISC-GEM event iscgem798506.
Modern katalog zamanı, koordinat, derinlik, Mw değeri ve olay kimliği.
Kaynağı aç ↗
02
Kurumsal tarihsel katalog
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, "Büyük Depremler".
Yerel saat, Ms 7,2, IX şiddeti, can kaybı ve hasarlı bina sayısı.
Kaynağı aç ↗
03
Çağdaş saha raporu
National Research Council (1970), The Gediz, Turkey Earthquake of 1970: A Report to the National Science Foundation. DOI 10.17226/20493.
Olay parametreleri, şiddet, artçılar, kayıplar, acil durum, zemin, 52 sayfalık yapı hasarı incelemesi ve geçici konutlar.
Kaynağı aç ↗
04
Hakemli saha araştırması
Ambraseys, N. N. & Tchalenko, J. S. (1972), "Seismotectonic Aspects of the Gediz, Turkey, Earthquake of March 1970", Geophysical Journal International, 30(3), 229–252.
Yüzey kırıkları, fay hareketi, yer değiştirmeler ve saha hasarı.
Kaynağı aç ↗
05
Hakemli sismoloji
Eyidoğan, H. & Jackson, J. A. (1985), "A seismological study of normal faulting in the Demirci, Alaşehir and Gediz earthquakes of 1969–70 in western Turkey", Geophysical Journal, 81(3), 569–607.
1969–1970 dizisi, odak mekanizması ve Gediz ana şokunun çoklu kaynak yapısı.
Kaynağı aç ↗
06
Hakemli sismotektonik
Karasözen, E. ve diğerleri (2016), "Normal faulting in the Simav graben of western Turkey reassessed with calibrated earthquake relocations", Journal of Geophysical Research: Solid Earth.
Kalibre edilmiş deprem konumları, iki ana kırık kolu ve güncel kaynak geometrisi.
Kaynağı aç ↗
07
Hakemli paleosismoloji
Gürboğa, Ş. (2013), "28 March 1970 Gediz earthquake fault, western Turkey: palaeoseismology and tectonic significance", International Geology Review, 55(10), 1191–1201.
Erdoğmuş Fayı, hendek çalışmaları ve eski yüzey kıran depremler.
Kaynağı aç ↗
08
Yapı mühendisliği saha araştırması
Arıoğlu, E. & Anadol, K. (1973), "The Structural Performance of the Rural Dwellings During Recent Destructive Earthquakes in Turkey (1969–1972)", 5th World Conference on Earthquake Engineering, Paper 57.
Gediz'de incelenen 128 kırsal konut; taşıyıcı sistem, temel, çatı, birleşim ve yapım önerileri.
Kaynağı aç ↗
09
Yapı ve deprem mühendisliği
Tezcan, S. S. & İpek, M. (1972), "Long distance effects of the 28 March 1970 Gediz Turkey earthquake", Earthquake Engineering & Structural Dynamics, 1(3), 203–215.
Bursa'daki TOFAŞ yapılarının uzak mesafe hasarı, artçı kaydı ve yapı–zemin değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
10
Zemin ve yapı mühendisliği raporu
Whitman, R. V., Yegian, M. K., Christian, J. T. & Tezcan, S. S. (1974), Ground Motion Amplification Studies, Bursa, Turkey, MIT-CE-R74-58.
TOFAŞ sahasının sondajları, zemin deneyleri, büyütme analizleri ve yapı davranışı.
Kaynağı aç ↗
11
Hakemli yapı mühendisliği
Aktaş, Y. D. (2017), "Seismic resistance of traditional timber-frame hımış structures in Turkey: a brief overview", International Wood Products Journal, 8(sup1).
Gediz gözlemleriyle geleneksel ahşap karkasların çatı, dolgu ve bağlantı davranışı.
Kaynağı aç ↗
12
Mühendislik jeolojisi
Tokay, M. & Doyuran, V. (1979), "Eski Gediz Kentinde Mikro-Bölgelendirme Çalışmaları", Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni, 22, 211–214.
Eski Gediz'in zemin bölgeleri, heyelan alanları, yangın ve yeniden yerleşilebilirlik değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
13
Çağdaş bilimsel rapor
Ambraseys, N. N. & Tchalenko, J. S. (1970), "The Gediz (Turkey) Earthquake of March 28, 1970", Nature, 227, 592–593.
İlk saha bilançosu, etkilenen bölge, konut ve kamu yapısı hasarı.
Kaynağı aç ↗
14
Birincil resmî belge
TBMM Tutanak Dergisi, 3. Dönem, 4. Cilt, 64. Birleşim (1970).
Depremden sonraki hükûmet açıklamaları, kayıplar, müdahale ve yardım faaliyetleri.
Kaynağı aç ↗
15
Afet yönetimi araştırması
Güner, Y. (2022), "Gediz Depreminde Yürütülen İnsani Yardım Çalışmalarının Afet Yönetimi Bağlamında Değerlendirilmesi", Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 3(2), 121–150.
Meclis, arşiv ve dönem basını üzerinden yardım ve müdahale kronolojisi.
Kaynağı aç ↗
16
Birincil resmî belge
TBMM Tutanak Dergisi, 17. Dönem, 3. Cilt, 66. Birleşim.
5 Ağustos 1970 tarihli 7/1164 sayılı taşınma kararı ve Eski–Yeni Gediz süreci.
Kaynağı aç ↗
17
Yeniden yapılanma araştırması
Mitchell, W. A. (1976), "Reconstruction after Disaster: The Gediz Earthquake of 1970", Geographical Review, 66(3), 296–313.
Yeni yer seçimi, kalıcı konut programı, taşınma ve uyum sorunları.
Kaynağı aç ↗
18
Uzun dönem saha araştırması
Germen, A. (1978), "The Gediz Earthquake: Reconstruction between 1970 & 1977", Disasters, 2(1), 69–77.
1970, 1973, 1975 ve 1977 saha ziyaretleriyle yeniden kuruluşun izlenmesi.
Kaynağı aç ↗
19
Uzunlamasına araştırma raporu
Mitchell, W. A. & Miner, T. H. (1978), Environment, Disaster, and Recovery: A Longitudinal Study of the 1970 Gediz Earthquake in Western Turkey, USAFA-TR-78-11.
1970–1978 arasında konut programı, yerleşme ve toplumsal toparlanma.
Kaynağı aç ↗
20
Kırsal toparlanma araştırması
D'Souza, F. (1986), "Recovery Following the Gediz Earthquake: A Study of Four Villages of Western Turkey", Disasters, 10(1), 35–52.
Dört köyde kayıp, yardım ve uzun dönem sosyal-ekonomik toparlanmanın karşılaştırılması.
Kaynağı aç ↗
21
Sözlü tarih ve kent araştırması
Erkan, N. Ç., Seçilmişler, T. & Boşdurmaz, N. (2007), "35 Yıl Sonra Gediz Depremi: Depremin, Yaşayanlar ve İki Yerleşme Üzerindeki Etkileri", TÜBA-KED, 6, 139–149.
Otuz görüşmeyle deprem, taşınma ve Eski–Yeni Gediz'in toplumsal belleği.
Kaynağı aç ↗
22
Afet planlama araştırması
Krimgold, F. (1974), Pre-Disaster Planning: The Role of International Aid for Pre-Disaster Planning in Developing Countries.
Gediz vakasında yardım, geçici barınma ve uluslararası desteğin karşılaştırmalı değerlendirmesi.
Kaynağı aç ↗
23
Resmî görsel arşiv
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Film Mirasım, "Earthquake in Gediz".
Yıkım, çadır alanları, yardım ve deprem sonrası gündelik hayatın dönem görüntüleri.
Kaynağı aç ↗