Erzincan
Depremi

Deprem 26 Aralık’ı 27 Aralık’a bağlayan gece, yerel saatle 01.57’de meydana geldi. İnsanların büyük bölümü evlerindeydi; dışarıdaki sıcaklık çok düşüktü ve bölge ağır kış şartları altındaydı. Böylece bina göçmeleriyle başlayan afet, dakikalar içinde enkaz, karanlık, yangın, haberleşme ve barınma sorunlarının iç içe geçtiği daha geniş bir krize dönüştü. [1][1]International Seismological Centre, ISC-GEM Event 902291; U.S. Geological Survey ANSS/ComCat event iscgem902291.Kaynağa Git [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [12][12]Keskin, Y. Z. (2020), "Depremzedelerin Anlatılarıyla 1939 Erzincan Depremi ve Sonrasındaki Gelişmeler", Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 163–178.Kaynağa Git

İlk anda kimsenin elinde bugünkü gibi otomatik bir hasar haritası yoktu. Şehirle telefon ve telgraf bağlantısı kesildi; çevreden Ankara’ya ulaşan ilk haberler parça parçaydı. Bu yüzden ilk gün yayımlanan can kaybı ve yıkım sayıları hızla değişti. Resmî telgraflar, merkezin yalnız Erzincan’dan değil Sivas, Tokat, Giresun ve başka illerden gelen bilgileri birleştirerek durumun ölçeğini anlamaya çalıştığını gösteriyor. [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [13][13]Yıldız, F. & Dursun, O. (2021), "'Milli Bir Felaket' ve Basında Yaraları Sarma Çabası", İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 54, 49–76.Kaynağa Git

Depremi yaşayanların anlatılarında önce büyük bir uğultu, ardından yapıların çözülmesi ve yoğun bir toz bulutu öne çıkıyor. İnsanlar karanlıkta yakınlarını ararken artçı sarsıntılar devam etti. Enkazdan kurtulanlar için dışarı çıkmak güvenliğin sonu değildi; sert soğuk, açıkta kalmayı da ölümcül hale getiriyordu. Tanıklıklar, ölçüm kayıtlarının bulunmadığı ilk saatlerde Erzincan’daki karanlığı, paniği ve soğuğu görünür kılıyor. [12][12]Keskin, Y. Z. (2020), "Depremzedelerin Anlatılarıyla 1939 Erzincan Depremi ve Sonrasındaki Gelişmeler", Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 163–178.Kaynağa Git

Şehir merkezindeki yıkım çok ağırdı; ancak afet tek bir noktadan ibaret değildi. Fay boyunca uzanan köyler, Kelkit Vadisi ve çevre iller aynı gece farklı düzeylerde hasar gördü. Bazı yerlerde merkezle haberleşme günler içinde kurulabildiği için felaketin gerçek coğrafyası da zamanla ortaya çıktı. [4][4]Pamir, H. N. & Ketin, İ. (1941), "Das anatolische Erdbeben Ende 1939", Geologische Rundschau, 32, 279–287.Kaynağa Git [9][9]Üzen, İ. (2010), "1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları", Karadeniz Araştırmaları, 7(27), 89–104.Kaynağa Git [15][15]Biber, T. E. (2019), "Karadeniz'de Depremler ve Yardımlar (1939–1944)", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 151–181.Kaynağa Git

ISC-GEM kataloğunda 1939 Erzincan depreminin büyüklüğü Mw 7,8, odak derinliğiOdak DerinliğiBir depremin gerçek kırılma noktasının (odak/hiposantr), yeryüzünden aşağı doğru ölçülen dikey uzaklığı. 20 kilometre ve merkez üssü 39,77°K–39,53°D (Erzincan) olarak verilir. AFAD aynı deprem için Ms 7,9 değerini ve 53 saniyelik bir sarsıntı süresini aktarır. Kandilli Rasathanesi ise 1939 Erzincan depreminin en büyük şiddetini X–XI olarak listeler. [1][1]International Seismological Centre, ISC-GEM Event 902291; U.S. Geological Survey ANSS/ComCat event iscgem902291.Kaynağa Git [2][2]AFAD Erzincan İl Müdürlüğü (2021), Erzincan İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP).Kaynağa Git [3][3]Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, "Büyük Depremler".Kaynağa Git

Deprem, Kuzey Anadolu Fayı’nın doğu kesiminde sağ yanal doğrultu atımlı hareketle meydana geldi. Ayrıntılı fay haritalaması, kırılmanın Erzincan’ın kuzeybatısındaki bir sıkışmalı büklüm çevresinde başladığını ve ağırlıklı olarak batıya ilerlediğini gösteriyor. Kırık Erzincan ile Niksar arasında Kuzey Anadolu Fayı’nın ana kolunu izledi; batı uçta ise ana iz üzerinde devam etmek yerine Ezinepazarı koluna geçti. [5][5]Emre, Ö., Kondo, H., Özalp, S. & Elmacı, H. (2021), "Fault geometry, segmentation and slip distribution associated with the 1939 Erzincan earthquake rupture, North Anatolian Fault, Turkey", Geological Society, London, Special Publications, 501, 23–70.Kaynağa Git [6][6]Stein, R. S., Barka, A. A. & Dieterich, J. H. (1997), "Progressive failure on the North Anatolian fault since 1939 by earthquake stress triggering", Geophysical Journal International, 128(3), 594–604.Kaynağa Git

Güncel bir çalışmada toplam yüzey kırığı yaklaşık 330 kilometre olarak haritalandı. Bu kırığın yaklaşık 250 kilometresi Kuzey Anadolu Fayı’nın ana kolu boyunca ilerledi; geri kalan 76 kilometre ise ana koldan ayrılıp Ezinepazarı’na yöneldi. Dolayısıyla 1939 olayı tek bir düz çizgiyi değil, ana fay ile ona bağlanan bir kolu kapsayan çok segmentli bir sistemi kırdı. Kırık doğudan batıya Erzincan, Refahiye, Suşehri, Reşadiye ve Ezinepazarı olmak üzere beş ana segmente ayrılır. Bu beş segment birbirine eşit uzunlukta değildir: en kısası 42, en uzunu ise 90 kilometreye ulaşır. [5][5]Emre, Ö., Kondo, H., Özalp, S. & Elmacı, H. (2021), "Fault geometry, segmentation and slip distribution associated with the 1939 Erzincan earthquake rupture, North Anatolian Fault, Turkey", Geological Society, London, Special Publications, 501, 23–70.Kaynağa Git

Eski hava fotoğrafları ve arazi gözlemleri kullanılarak 93 noktada ölçülen yatay yer değiştirmeler, atımın bütün kırık boyunca aynı olmadığını ortaya koydu. Segment ortalamaları 2,3 ile 8,8 metre arasında değişirken en büyük yerel yatay atım Refahiye segmentinde 10,5 ± 1 metreye ulaştı. [5][5]Emre, Ö., Kondo, H., Özalp, S. & Elmacı, H. (2021), "Fault geometry, segmentation and slip distribution associated with the 1939 Erzincan earthquake rupture, North Anatolian Fault, Turkey", Geological Society, London, Special Publications, 501, 23–70.Kaynağa Git

1939’da fay izine çok yakın yerleşimler kuvvetli sarsıntının yanında kalıcı zemin yer değiştirmesine de maruz kaldı. Erzincan’da çalışan yerel bir kuvvetli hareket kayıt ağı bulunmadığından bu deprem için güvenilir bir en büyük yer ivmesi, hız kaydı veya tasarım spektrumuTasarım SpektrumuBir binanın deprem etkisi altında tasarımında kullanılan, farklı periyotlardaki ivme taleplerini gösteren yönetmelik eğrisi. yoktur. Kaynaklarda geçen 53 saniyelik süre, AFAD’ın tarihsel derlemesinde aktarılan değerdir; dönemin kendi gözlemleri farklı bir tablo çizer, Pamir ve Ketin İstanbul’daki sismografSismografYer hareketini (genellikle zemin hızını) zamana bağlı olarak sürekli kaydeden, hassas depremleri de algılayabilen ölçüm cihazı. kaydına dayanarak yaklaşık 20 dakikalık bir sarsıntı dönemi bildirir. [2][2]AFAD Erzincan İl Müdürlüğü (2021), Erzincan İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP).Kaynağa Git [4][4]Pamir, H. N. & Ketin, İ. (1941), "Das anatolische Erdbeben Ende 1939", Geologische Rundschau, 32, 279–287.Kaynağa Git [5][5]Emre, Ö., Kondo, H., Özalp, S. & Elmacı, H. (2021), "Fault geometry, segmentation and slip distribution associated with the 1939 Erzincan earthquake rupture, North Anatolian Fault, Turkey", Geological Society, London, Special Publications, 501, 23–70.Kaynağa Git

Depremin başlıca hasar alanı doğuda Erzincan’ın ötesinden batıda Amasya’ya kadar yaklaşık 400 kilometre, Sivas’tan Karadeniz kıyılarına kadar yaklaşık 200 kilometre genişliğinde bir bölgeye yayıldı. Can kaybı veya yapı hasarı kaydedilen iller arasında Erzincan, Sivas, Tokat, Amasya, Ordu, Giresun ve Gümüşhane bulunuyordu. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [14][14]Uçar, U. (2023), "1939 Erzincan Depreminde Milli Yardım Komitesi'nin Kuruluşu ve ABD'nin Türkiye'ye Yardımları", YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cumhuriyet Özel Sayısı, 496–512.Kaynağa Git [15][15]Biber, T. E. (2019), "Karadeniz'de Depremler ve Yardımlar (1939–1944)", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 151–181.Kaynağa Git

En ağır yıkım, merkez üssünün çevresine eşit biçimde yayılmadı; Erzincan’dan batıya uzanan fay koridorunda yoğunlaştı. Yüzey kırığı Refahiye, Suşehri ve Reşadiye doğrultusunda ilerledi. Sivas kent merkezinde ağır bir yıkım saptanmazken Hafik, Zara, Koyulhisar ve Suşehri’nde; Tokat tarafında ise Reşadiye, Erbaa ve Niksar’da kayıplar büyüdü. [5][5]Emre, Ö., Kondo, H., Özalp, S. & Elmacı, H. (2021), "Fault geometry, segmentation and slip distribution associated with the 1939 Erzincan earthquake rupture, North Anatolian Fault, Turkey", Geological Society, London, Special Publications, 501, 23–70.Kaynağa Git [9][9]Üzen, İ. (2010), "1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları", Karadeniz Araştırmaları, 7(27), 89–104.Kaynağa Git [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git

USGS’nin 1939 olayı için hazırladığı şiddet dağılımı, dönemin hasar kayıtları ve insan gözlemlerinden geriye dönük olarak üretildi. Erzincan’da yerel ivme kayıtları bulunmadığı için bu harita, mahalleler arasında ölçülmüş yer hareketi değerleri sunmuyor; depremin belgelenebilen bölgesel etkisini gösteriyor. [24][24]U.S. Geological Survey, Macroseismic Intensity Map — iscgem902291.Kaynağa Git

Sivas vilayetinde yıkım kent merkezinden çok Hafik, Zara, Koyulhisar ve Suşehri kazalarında yoğunlaştı. 29 Ocak 1940 tarihli Kızılay verisinde vilayet genelindeki can kaybı 7.583 olarak verilir. Sivas merkezinin kullanılabilir durumda kalması, burayı hem ağır hasarlı ilçeler hem de Erzincan için bir yardım ve sevkiyat merkezi haline getirdi. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [16][16]Turp, M. (2024), "1939 Erzincan Depreminin Giresun'a Etkileri", Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(30), 325–340.Kaynağa Git

Tokat vilayetinde 1 Ocak 1940’ta derlenen erken tabloda 2.274 ölüm, 668 yaralı ve 3.378 yıkılan bina bulunuyordu. Kayıtlar genişledikçe ölüm sayısı arttı; 29 Ocak tarihli Kızılay verisi Tokat vilayeti için 6.876 ölüm bildiriyordu. En ağır yıkım merkez köyleriyle Reşadiye, Erbaa ve Niksar’da toplandı. [9][9]Üzen, İ. (2010), "1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları", Karadeniz Araştırmaları, 7(27), 89–104.Kaynağa Git [16][16]Turp, M. (2024), "1939 Erzincan Depreminin Giresun'a Etkileri", Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(30), 325–340.Kaynağa Git

Giresun vilayetinde kayıplar özellikle Kuzey Anadolu Fayı’na yakın Şebinkarahisar ve Alucra’da yoğunlaştı. 29 Ocak 1940 tarihli kayıtta Giresun genelinde 1.429 ölü, 488 yaralı, 5.312 yıkılan ve 5.048 hasarlı bina yer alır. Kış şartları ve kapanan yollar, iç kesimlerdeki köylere ulaşmayı haftalar boyunca zorlaştırdı. [16][16]Turp, M. (2024), "1939 Erzincan Depreminin Giresun'a Etkileri", Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(30), 325–340.Kaynağa Git

Gümüşhane için derlenen cetvelde 474 ölü, 54 yaralı, 2.768 yıkılan ve 6.886 hasarlı bina kaydedildi. Ordu’da ise 418 ölü, 510 yaralı ve 3.456 yıkılan bina bildirildi. Her iki ilde de köylerden haber alınamadığı ilk günlerde açıklanan sayılar daha düşüktü; telgraf ve telefon hatları onarıldıkça bilanço büyüdü. [15][15]Biber, T. E. (2019), "Karadeniz'de Depremler ve Yardımlar (1939–1944)", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 151–181.Kaynağa Git

Amasya’da 707 ölüm ve 71 yaralı rapor edildi. Beyazıt, Mehmet Paşa, Sait Paşa ve Sofular camileriyle okul, belediye, jandarma, istasyon ve elektrik santrali binaları hasar gördü. Tokat’ta da Halkevi, Ziraat Bankası, hükümet konağı ve başka kamu yapılarındaki hasar, müdahalede kullanılabilecek bina sayısını azalttı ve dönemin yapım kalitesi tartışmalarını büyüttü. [9][9]Üzen, İ. (2010), "1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları", Karadeniz Araştırmaları, 7(27), 89–104.Kaynağa Git [15][15]Biber, T. E. (2019), "Karadeniz'de Depremler ve Yardımlar (1939–1944)", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 151–181.Kaynağa Git

Erzincan’ın eski yerleşimi ovanın kuzey kenarında, fay izine ve gevşek zeminlere yakın konumdaydı. Havzanın merkezindeki genç alüvyonlar ile siltli, killi ve kumlu tabakalar sarsıntının etkisini artırdı; ancak aynı çevrede farklı yapıların farklı davranması, 1939’daki yıkımda malzeme, taşıyıcı sistemTaşıyıcı SistemBir yapıya etkiyen düşey ve yatay yükleri zemine aktaran elemanların oluşturduğu bütün., bağlantılar, çatı ağırlığı ve işçiliğin de belirleyici olduğunu gösterdi. [2][2]AFAD Erzincan İl Müdürlüğü (2021), Erzincan İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP).Kaynağa Git [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

1939 Erzincan’ında konutların önemli bölümü mühendislik hesabı yapılmadan, yerel malzemeler ve geleneksel yöntemlerle inşa edilmişti. Yıkım tek bir “kötü malzeme” sorununa indirgenemez; duvar, harç, çatı, bağlantı ve zemin aynı anda etkili oldu. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

Taş yığma duvarlarda kullanılan yuvarlak dere taşları birbirine iyi kenetlenmiyordu. Zayıf kil esaslı harç sarsıntı sırasında bağlayıcılığını kaybettiğinde duvar, birlikte çalışan bir levha olmaktan çıkıp ayrı taş parçalarına dönüşebiliyordu. Köşelerdeki duvarların birbirine yeterince bağlanmaması ve ahşap döşemeDöşemeDüşey yükleri taşıyan, kullanım alanını oluşturan ve yatay yükleri diyafram olarak düşey elemanlara aktaran yatay taşıyıcı eleman. ya da çatının duvara sağlam biçimde oturmaması, yapının bir bütün olarak davranmasını engelliyordu. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

Yapı mühendisliğinde bir binanın depremde parça parça değil, bütün halinde davranabilmesi “kutu davranışı” olarak adlandırılır. Duvarlar, döşeme ve çatı birbirine yeterince sağlam bağlıysa, deprem sırasında oluşan yatay kuvvet tek bir noktada birikip orayı zorlamaz; yapının bütün taşıyıcı elemanları arasında paylaşılır. Bunun için de her duvarın kendi düzlemi içindeki yükü karşılayabilmesi, döşeme ile çatının bu yükü diğer duvarlara aktarabilmesi gerekir. 1939’da Erzincan’ın geleneksel evlerinde bu bağlantı bütünlüğü kurulamamıştı; dolayısıyla yapı tek bir kutu gibi değil, birbirinden bağımsız parçalar hâlinde tepki verdi. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

Bu bütünlük eksikliğinin en görünür sonucu köşelerde ortaya çıkıyordu. Birbirine dik iki duvar sağlam bağlanmadığında, sarsıntı sırasında bu duvarlar aynı yönde değil, kendi ataletlerine göre ayrı ayrı hareket etmeye başlıyordu. Bir duvar kendi düzlemi içindeki yükü oldukça iyi taşırken, düzlemine dik yöndeki bir itilmeye karşı çok daha zayıftır; köşe bağlantısı çözüldüğünde duvar bu zayıf yönde dışarı doğru devrilme eğilimine giriyordu. Sonuçta hasar, tek bir noktadaki çatlakla sınırlı kalmıyor, kutunun bir kenarının açılmasıyla birlikte hızla yayılıyordu. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

Kerpiç ve moloz taş duvarların üzerinde bulunan kalın toprak damlar başka bir zayıflık oluşturuyordu. Ağır çatı deprem kuvvetini artırıyor; çatı kirişleri mesnetlerinden çıktığında hem duvarları dışarı itebiliyor hem de içeridekilerin üzerine çökebiliyordu. Ağır dam, zayıf duvar ve yetersiz bağlantı birleştiğinde küçük bir yerel çatlak hızla bütün yapının göçmesine dönüşebiliyordu. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git

Bununla birlikte “bütün kerpiç evler çöktü” ya da “betonBetonÇimento, agrega (kum, çakıl) ve suyun belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen, zamanla sertleşerek yüksek basınç dayanımı kazanan kompozit yapı malzemesi. olan her bina ayakta kaldı” gibi sonuçlar kaynaklarla uyuşmaz. Tokat’taki kayıtlar, yeni yapılmış bazı kamu binalarının çöktüğünü; buna karşılık bazı kerpiç ve ahşap evlerin ayakta kaldığını aktarır. Dönemin basınında betonarme diye anılan Tokat Halkevi’nin taş temel, tuğla kâgir duvar ve beton döşemeden oluştuğunun anlaşılması, 1939 hasar kayıtlarında aynı ad altında farklı taşıyıcı sistemlerin bulunabildiğini gösterir. [9][9]Üzen, İ. (2010), "1939 Erzincan Depreminin Tokat'taki Yansımaları", Karadeniz Araştırmaları, 7(27), 89–104.Kaynağa Git

Bugün en sık kullanılan ulusal toplam 32.962 ölüm, yaklaşık 100.000 yaralı ve 116.720 yıkılan binadır. Haçin’in arşiv çalışmasında ölüm sayısı 32.968 olarak geçer. Altı kişilik fark, tarihsel kayıtların farklı tarihlerde kapanması ve sonraki derlemelerin aynı tabloyu birebir kullanmamasıyla ilgilidir; burada iki değer de kaynağıyla korunur. [2][2]AFAD Erzincan İl Müdürlüğü (2021), Erzincan İl Afet Risk Azaltma Planı (İRAP).Kaynağa Git [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git

Erzincan depremindeki can kaybını olayın gece meydana gelmesi ve insanların ağır çatılı evlerin içinde bulunması büyüttü. Köylerin geniş bir alana dağılması, kapanan yollar ve kesilen haberleşme ise kurtarma ekiplerinin enkaz altındakilere ulaşmasını ve yaralıların sağlık merkezlerine taşınmasını geciktirdi. Kurtulanların bir kısmı yaralı, barınaksız ve çok düşük sıcaklık altında kaldı. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [12][12]Keskin, Y. Z. (2020), "Depremzedelerin Anlatılarıyla 1939 Erzincan Depremi ve Sonrasındaki Gelişmeler", Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 163–178.Kaynağa Git

Dönemin kayıtlarında yetim kalan çocuklar, sakatlananlar, kaybolanlar ve telef olan hayvanlar da yer alır. Bunlar tek bir “ölü–yaralı” tablosuna sığmayan uzun süreli kayıplardır. Kırsal ekonomide hayvanların ve tahıl stoklarının kaybı, depremden sağ çıkan ailelerin geçimini doğrudan etkiledi. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [12][12]Keskin, Y. Z. (2020), "Depremzedelerin Anlatılarıyla 1939 Erzincan Depremi ve Sonrasındaki Gelişmeler", Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 163–178.Kaynağa Git [15][15]Biber, T. E. (2019), "Karadeniz'de Depremler ve Yardımlar (1939–1944)", Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 6(2), 151–181.Kaynağa Git

1939’da bugünkü anlamda uzmanlaşmış, ülke çapında hazır bekleyen bir arama-kurtarma sistemi yoktu. İlk müdahale; hayatta kalanlar, askerî birlikler, sağlık personeli, demiryolu çalışanları, Kızılay ve farklı şehirlerden gönderilen ekiplerin bir araya gelmesiyle yürüdü. [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [22][22]Ağır, Ö. (2024), "1939 Büyük Erzincan Depreminde Devletin Afete Müdahalesi ve Eleştiriler", Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 48–74.Kaynağa Git

İlk saatlerde kurtarma çalışmaları komşular ve enkazdan çıkabilen insanlar tarafından başlatıldı. Artçı sarsıntılar sürerken çıplak elle ve basit araçlarla yakınlarına ulaşmaya çalıştılar. Karanlık, soğuk ve yıkılan sokak dokusu çalışmayı güçleştirdi. [12][12]Keskin, Y. Z. (2020), "Depremzedelerin Anlatılarıyla 1939 Erzincan Depremi ve Sonrasındaki Gelişmeler", Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 163–178.Kaynağa Git

27 ve 28 Aralık boyunca telgraf ve ulaşım hatlarındaki kesintiler nedeniyle Ankara’ya gelen bilgiler eksik kaldı. Hasarın büyüklüğü parça parça anlaşılırken çevre illerden ekip, sağlık malzemesi ve çadır gönderilmeye başlandı. [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [13][13]Yıldız, F. & Dursun, O. (2021), "'Milli Bir Felaket' ve Basında Yaraları Sarma Çabası", İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 54, 49–76.Kaynağa Git

Yerel sağlık kapasitesi ağır hasar gördüğü için yaralıların bir bölümü ilk hafta içinde trenlerle Sivas, Ankara ve başka merkezlere taşındı. Ulaşılabilen köylere gıda ve giysi gönderildi. Ancak yerleşimlerin geniş bir alana dağılması, aynı anda hem kurtarma hem tahliye hem de temel ihtiyaç dağıtımı yapılmasını gerektiriyordu. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git

Çadırlar ilk barınma ihtiyacını karşıladı fakat uzun ve soğuk kış için yeterli değildi. Bu nedenle baraka, pavyon ve başka geçici konut biçimlerine ihtiyaç duyuldu. Acil barınma çalışmaları, enkaz kaldırma ve yaralı tedavisi sürerken aynı anda yürütüldü. [8][8]Orhan, F. (2019), "Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 339–364.Kaynağa Git [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git

Demiryolu hatları ve köprüler de hasar gördüğü için ilk sevkiyatlar aksadı. Buna rağmen demiryolu kısa sürede dışarıdan gelen yardımın, yaralı tahliyesinin ve daha sonra yapı malzemelerinin ana taşıma yolu haline geldi. Gar binasının kullanılabilir durumda kalması, yardım faaliyetlerini gar çevresinde yoğunlaştırdı ve sonraki yerleşim kararlarını da etkiledi. [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [17][17]Keçeci Toru, M. U., Boyacıoğlu, E. & Özkan Yazgan, E. (2025), "Demiryolu ve Endüstrileşme Girişimleri Eşliğinde 1939 Depremi Sonrası Erzincan'ın Yeniden Kuruluşu", Atatürk Yolu Dergisi, 77, 226–249.Kaynağa Git

Yardımın geç ulaşması yalnız kurumların yavaşlığıyla açıklanamaz; etki alanının genişliği, yolların karla kapanması, demiryolu hasarı, iletişim kesintisi ve aynı anda çok sayıda yerleşimin yardım istemesi kapasiteyi aştı. Bununla birlikte dönem basınında ve sonraki araştırmalarda koordinasyon eksiklikleri, hazırlıksızlık ve malzeme dağıtımındaki sorunlar da eleştirildi. [11][11]Keskin, Y. Z. (2021), "Resmî Telgraflar Doğrultusunda 1939 Erzincan Depremi'nde İlk Yardım, Kurtarma ve İskân Faaliyetleri", BÜTOBİD, 4(9), 169–190.Kaynağa Git [13][13]Yıldız, F. & Dursun, O. (2021), "'Milli Bir Felaket' ve Basında Yaraları Sarma Çabası", İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 54, 49–76.Kaynağa Git [22][22]Ağır, Ö. (2024), "1939 Büyük Erzincan Depreminde Devletin Afete Müdahalesi ve Eleştiriler", Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 48–74.Kaynağa Git

Deprem, genç Cumhuriyet’in kurumlarını büyük bir sınavla karşı karşıya bıraktı. Merkezî idare, Meclis, Kızılay, ordu, belediyeler ve yerel komiteler aynı süreçte görev aldı; vatandaşların bağışları ve dış ülkelerden gelen yardımlar da bu ağın parçası oldu. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [14][14]Uçar, U. (2023), "1939 Erzincan Depreminde Milli Yardım Komitesi'nin Kuruluşu ve ABD'nin Türkiye'ye Yardımları", YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cumhuriyet Özel Sayısı, 496–512.Kaynağa Git

TBMM bünyesinde kurulan Millî Yardım Komitesi, ülke çapındaki bağışları ortak bir merkezde toplamaya çalıştı. Vilayet ve kazalarda yerel komiteler oluşturuldu; memurlar maaşlarından pay ayırdı, öğrenciler harçlıklarını verdi, spor kulüpleri maçlar ve sanatçılar etkinlikler düzenledi. 17 Ocak 1940’a gelindiğinde komiteye iki milyon lirayı aşan nakit ile büyük miktarda ayni yardım ulaştığı kaydedildi. [14][14]Uçar, U. (2023), "1939 Erzincan Depreminde Milli Yardım Komitesi'nin Kuruluşu ve ABD'nin Türkiye'ye Yardımları", YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cumhuriyet Özel Sayısı, 496–512.Kaynağa Git

Basın yalnız haber aktarmadı; dayanışma çağrısının taşıyıcısı oldu. Tan, Cumhuriyet, Akşam ve Ulus gazeteleri yıkım haberlerini, yardım listelerini, devlet görevlilerinin ziyaretlerini ve yabancı ülkelerden gelen destekleri düzenli biçimde yayımladı. Bu yayın dili bir yandan felaketin büyüklüğünü görünür kılarken diğer yandan ulusal birlik fikrini güçlendirmeyi amaçlıyordu. [13][13]Yıldız, F. & Dursun, O. (2021), "'Milli Bir Felaket' ve Basında Yaraları Sarma Çabası", İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 54, 49–76.Kaynağa Git

ABD, İngiltere, Fransa, Yunanistan, İran ve başka ülkelerden taziye, para, sağlık malzemesi, giysi ve çeşitli yardımlar geldi. Bu desteğin miktarı ve biçimi kaynaktan kaynağa değişebildiği için toplam bir “dış yardım faturası” vermek güvenilir değildir. Belgelerin açıkça gösterdiği şey, felaketin uluslararası ölçekte karşılık bulduğu ve yardımın diplomatik ilişkilerin de bir parçasına dönüştüğüdür. [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git [13][13]Yıldız, F. & Dursun, O. (2021), "'Milli Bir Felaket' ve Basında Yaraları Sarma Çabası", İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 54, 49–76.Kaynağa Git [14][14]Uçar, U. (2023), "1939 Erzincan Depreminde Milli Yardım Komitesi'nin Kuruluşu ve ABD'nin Türkiye'ye Yardımları", YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cumhuriyet Özel Sayısı, 496–512.Kaynağa Git [22][22]Ağır, Ö. (2024), "1939 Büyük Erzincan Depreminde Devletin Afete Müdahalesi ve Eleştiriler", Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 48–74.Kaynağa Git

Yardım süreci hukukî düzenlemelerle de desteklendi. 17 Ocak 1940 tarihli 3773 sayılı kanun depremzedelere avans verilmesi ve dışarıdan gönderilen yardım eşyasının belirli vergilerden muaf tutulması gibi önlemler getirdi. 10 Temmuz 1940 tarihli 3893 sayılı kanun ise yardım ve yapı malzemelerinin taşınmasında ücret kolaylıkları sağladı. [19][19]TBMM, 3773 sayılı Kanun (17 Ocak 1940).Kaynağa Git [20][20]TBMM, 3893 sayılı Kanun (10 Temmuz 1940).Kaynağa Git

Acil barınma, kalıcı konut ve yeni şehir planı birbirinden farklı zamanlarda ilerledi. Deprem öncesindeki şehir demiryolunun güneyindeydi; ağır hasarlı bölümü depremden sonra “yasak şehir” olarak anıldı. İlk geçici yerleşim istasyonun kuzeyinde kuruldu, planlı yeni şehir de zamanla kuzeye doğru gelişti. Geçici yerleşimin bazı parçaları daha sonra yeni kentin dokusuna katıldı. [8][8]Orhan, F. (2019), "Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 339–364.Kaynağa Git [17][17]Keçeci Toru, M. U., Boyacıoğlu, E. & Özkan Yazgan, E. (2025), "Demiryolu ve Endüstrileşme Girişimleri Eşliğinde 1939 Depremi Sonrası Erzincan'ın Yeniden Kuruluşu", Atatürk Yolu Dergisi, 77, 226–249.Kaynağa Git

Yeni yer seçimi yalnız “sağlam zemin bulundu ve şehir oraya taşındı” biçiminde açıklanamaz. Arkeolojik alanlar, mülkiyet, mevcut yollar, demiryolu, garın ayakta kalması ve uygulama maliyeti gibi konular farklı seçenekleri etkiledi. Sonunda bugünkü kentin bulunduğu alan seçildi; Asım Kömürcüoğlu’nun planı geniş yollar, açık alanlar ve düşük yoğunluklu konut anlayışı üzerine kuruldu. [8][8]Orhan, F. (2019), "Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 339–364.Kaynağa Git [17][17]Keçeci Toru, M. U., Boyacıoğlu, E. & Özkan Yazgan, E. (2025), "Demiryolu ve Endüstrileşme Girişimleri Eşliğinde 1939 Depremi Sonrası Erzincan'ın Yeniden Kuruluşu", Atatürk Yolu Dergisi, 77, 226–249.Kaynağa Git

Kalıcı konut üretimi savaş yıllarının malzeme ve para sıkıntısı altında yavaş ilerledi. Önce pavyon ve baraka türü geçici çözümler, ardından kerpiç ve farklı tiplerde tek katlı evler yapıldı. Avusturya’dan getirilen parçalarla kurulan ahşap evler iki, üç ve dört odalı tiplerdeydi; kayıtlar sonunda Erzincan’da 652 kurma ev yapıldığını gösteriyor. [8][8]Orhan, F. (2019), "Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 339–364.Kaynağa Git [10][10]Haçin, İ. (2014), "1939 Erzincan Büyük Depremi", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 30(88), 37–70.Kaynağa Git

Kurma evlerin hafif ahşap taşıyıcıları, çaprazlamaları ve eğimli çatıları ağır toprak damlı geleneksel evlerden farklıydı. [18][18]Atabeyli Çağlık, E. & Say Özer, Y. (2024), "1939 Erzincan Depremi Belleğin Yıkımı ve Yeniden İnşası: Kurma Evler", Ege Mimarlık, 122, 40–45.Kaynağa Git

Yeni şehrin gelişimi konutla sınırlı kalmadı. Garın çevresinde kurulan ulaşım eksenine 1949’da Sümerbank Bez Fabrikası, 1956’da Şeker Fabrikası gibi yatırımlar eklendi. Böylece yeniden kuruluş, yalnız yıkılan evlerin yerine yenisini yapmak değil; kentin ekonomik yönünü ve gündelik yaşamını yeniden düzenlemek anlamına geldi. [17][17]Keçeci Toru, M. U., Boyacıoğlu, E. & Özkan Yazgan, E. (2025), "Demiryolu ve Endüstrileşme Girişimleri Eşliğinde 1939 Depremi Sonrası Erzincan'ın Yeniden Kuruluşu", Atatürk Yolu Dergisi, 77, 226–249.Kaynağa Git

Depremin kalıcı etkisi üç alanda görülür: Kuzey Anadolu Fayı’nın davranışını anlama, deprem zararlarını azaltacak kurallar geliştirme ve yıkılan bir kenti yeniden kurma deneyimi.

1939’dan sonra büyük kırılmalar genel olarak batıya ilerledi. GerilmeGerilmeBir kesite etkiyen iç kuvvetin, kesit alanına bölünmesiyle elde edilen, malzemenin iç direncini ifade eden temel mukavemet büyüklüğü. aktarımı hesapları, Erzincan kırılmasının komşu fay parçaları üzerindeki gerilmeyi değiştirdiğini ve sonraki bazı kırılmaları kolaylaştırdığını gösterdi; bu ilişki, depremlerin belirli tarihlerde gerçekleşeceği anlamına gelmiyordu. [6][6]Stein, R. S., Barka, A. A. & Dieterich, J. H. (1997), "Progressive failure on the North Anatolian fault since 1939 by earthquake stress triggering", Geophysical Journal International, 128(3), 594–604.Kaynağa Git

1939 ve onu izleyen 1942–1944 depremleri, yalnız yardım dağıtan bir yaklaşımın yetmediğini gösterdi. 22 Temmuz 1944’te yürürlüğe giren “Yer Sarsıntılarından Evvel ve Sonra Alınacak Tedbirler Hakkında Kanun”, gerekçesini doğrudan Erzincan depreminden alan bir dönüm noktası oldu; deprem bölgelerinin belirlenmesi, yapı kuralları ve önceden önlem alma düşüncesi bu yasayla daha belirgin hale geldi. [16][16]Turp, M. (2024), "1939 Erzincan Depreminin Giresun'a Etkileri", Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 16(30), 325–340.Kaynağa Git [21][21]Doğan, O. K. & Doğan, B. G. (2023), "1939 Erzincan Depremi'nin Türkiye Büyük Millet Meclisi Faaliyetlerine Yansıması", Ankara Barosu Dergisi, 81, 25–48.Kaynağa Git

Gar, geçici şehir, geniş yollar ve kurma ev mahalleleri deprem sonrasının fiziksel izleridir. Kurma evlerin giderek azalması, bu belleğin korunması tartışmasını da beraberinde getiriyor. [8][8]Orhan, F. (2019), "Depremlerin Şehir ve Mesken Mimarisine Olan Etkilerine Coğrafi Bir Bakış: 1939 Erzincan Depremi Örneği", Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 339–364.Kaynağa Git [18][18]Atabeyli Çağlık, E. & Say Özer, Y. (2024), "1939 Erzincan Depremi Belleğin Yıkımı ve Yeniden İnşası: Kurma Evler", Ege Mimarlık, 122, 40–45.Kaynağa Git

1939 Erzincan depremi Türkiye’deki ilk deprem, ilk yardım faaliyeti veya tek başına bütün deprem mevzuatının sebebi değildir. Onu dönüm noktası yapan; yıkımın olağanüstü büyüklüğü, modern dönemde uzun bir yüzey kırığının belgelenmesi ve kısa süre sonra aynı fay boyunca başka büyük depremlerin meydana gelmesidir. Kurumsal dönüşümü yalnız bir geceye bağlamak yerine 1939–1944 dizisinin birikimi olarak okumak daha doğrudur. [6][6]Stein, R. S., Barka, A. A. & Dieterich, J. H. (1997), "Progressive failure on the North Anatolian fault since 1939 by earthquake stress triggering", Geophysical Journal International, 128(3), 594–604.Kaynağa Git [21][21]Doğan, O. K. & Doğan, B. G. (2023), "1939 Erzincan Depremi'nin Türkiye Büyük Millet Meclisi Faaliyetlerine Yansıması", Ankara Barosu Dergisi, 81, 25–48.Kaynağa Git [23][23]AFAD, Türkiye'de Afetler.Kaynağa Git

1939 Erzincan depreminde gevşek zemin üzerindeki bağlantısız, ağır çatılı ve kötü işçilikli yapılar yıkımın merkezindeydi. Depremden sonra yer seçimi, hafif konut üretimi ve yapı kuralları gündeme alındı; buna rağmen 1992 Erzincan depreminde proje, malzeme, işçilik ve denetim sorunları yeniden ağır hasara yol açtı. Böylece 1939’dan çıkarılan derslerin mevzuata girmesi ile Erzincan’daki yapılara eksiksiz uygulanması arasında kalıcı bir boşluk bulunduğu görüldü. [7][7]Ulusu, İ. (2025), "Is Erzincan… Ready for the Next Severe Earthquake?", Buildings, 15(11), 1884.Kaynağa Git