Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) Nedir? TBDY 2018 Tablosu ve Hesabı

Q: Analiz programında BYS otomatik çıkıyorsa tekrar kontrol gerekir mi?

Evet. Özellikle bina tabanı ve bodrum tanımı, modelin iki doğrultudaki periyotları, seçilen DTS ve kat kotları yanlış girilmişse otomatik sınıf da yanlış olabilir.

Q: Bir yapının çatıdaki küçük makine dairesi BYS'yi mutlaka değiştirir mi?

Hayır. TBDY 3.3.1.3, çatı döşemesi üzerindeki asansör makine dairesi ve benzeri küçük kütleli uzantıların dikkate alınmayabileceğini belirtir. Ancak esas taşıyıcı katın küçük uzantı sayılıp sayılamayacağı projeye göre değerlendirilmelidir.

Q: İki deprem doğrultusu için ayrı ayrı BYS seçilir mi?

BYS bina yüksekliği ve DTS ile belirlenen bina sınıfıdır; yönlere ayrı keyfî BYS atanmamalıdır. Bununla birlikte bodrum tabanını belirleyen periyot koşulu, her iki dik doğrultuda kontrol edilir.

Bina Yükseklik Sınıfı (BYS), Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) kapsamında, bir binanın deprem hesabındaki yüksekliği ile Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) birlikte değerlendirilerek belirlenen sınıftır. Yönetmelik binaları BYS=1 ile BYS=8 arasında sekiz gruba ayırır. BYS=1, Bölüm 13 kapsamında yüksek bina olarak ele alınır.

BYS yalnızca kat sayısından veya mimari projedeki toplam yükseklikten okunmaz. Önce yönetmelikteki bina tabanı tanımına göre deprem hesabında kullanılacak $H_N$ belirlenir; ardından DD-2 deprem düzeyi ve kullanım sınıfına bağlı DTS ile Tablo 3.3’teki doğru sütun seçilir. Aynı $H_N$ değerine sahip iki bina, DTS’leri farklıysa farklı BYS’lere girebilir.

Bina Yükseklik Sınıfı (BYS) Nedir?

BYS, yapının belirli bir depremde göçme olasılığına verilen bir not değildir. Yükseklikle ilişkili yönetmelik kurallarını seçmek için kullanılan sınıflandırmadır. Özellikle izin verilen taşıyıcı sistem, seçilebilecek doğrusal hesap yöntemi, yüksek bina hükümleri ve bazı performans hedefleri BYS ile ilişkilidir.

Sayısal gösterimde BYS=1 en büyük yükseklik aralığını, BYS=8 ise en küçük yükseklik aralığını temsil eder. Ancak bu, BYS=1 olan her binanın BYS=8 olan her binadan daha güvensiz olduğu anlamına gelmez. Binanın deprem performansı; yapısal düzen, malzeme, detaylandırma, zemin koşulları ve daha birçok etkenle birlikte değerlendirilir.

BYS ile Bina Kullanım Sınıfı (BKS) ve Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) de karıştırılmamalıdır: BKS kullanım amacıyla, DTS sismik tehlike ve kullanım sınıfıyla, BYS ise DTS ile $H_N$ ‘nin birleşimiyle ilgilidir.

Bina Yüksekliği (HN) Nasıl Belirlenir?

TBDY 2018 Madde 3.3.1.3, deprem hesabı bakımından bina yüksekliğini, 3.3.1.1 veya 3.3.1.2 uyarınca tanımlanan bina tabanından itibaren ölçülen yükseklik olarak verir. $H_N$ , “kaç kat × tipik kat yüksekliği” biçiminde otomatik belirlenmemelidir; gerçek kat kotları ve bina tabanı esas alınır.

Ölçümün üst sınırında çatı döşemesinin üzerinde yer alan asansör makine dairesi ve benzeri küçük kütleli uzantılar dikkate alınmayabilir. Bununla birlikte çatıdaki esas taşıyıcı bölüm veya büyük bir kat otomatik olarak küçük uzantı sayılamaz. Mimari yükseklik, imar yüksekliği ve deprem hesabındaki $H_N$ farklı amaçlarla tanımlanan büyüklüklerdir.

Bodrumsuz Binalarda Bina Tabanı

Madde 3.3.1.2 uyarınca bodrumsuz binalarda bina tabanı temel üst kotudur. Dolayısıyla $H_N$ , temel üst kotuyla yönetmelik uyarınca dikkate alınan üst yapı kotu arasındaki düşey mesafedir. Zemin kat döşemesi ile temel üst kotunun aynı olmadığı bir projede bu farkı yok saymak $H_N$ ‘yi ve sınır civarında BYS’yi değiştirebilir.

Rijit Bodrumlu Binalarda Bina Tabanı

Bodrumlu bir binada tabanın bodrum perdelerinin üst kotundaki kat döşemesi seviyesinde tanımlanabilmesi için TBDY 3.3.1.1(a) ve (b) koşullarının ikisinin birden sağlanması gerekir:

Rijit bodrum perdeleri binayı her taraftan veya en az üç taraftan çevrelemelidir.
Birbirine dik bina eksenlerinin her birindeki hâkim titreşim modu için, bodrumlar dahil tüm binanın doğal titreşim periyodunun; zemin kat döşemesi dahil bodrum kütleleri hesaba katılmaksızın aynı doğrultuda hesaplanan periyoda oranı 1,1’den küçük olmalıdır.

İkinci koşulun sembolik gösterimi:

\frac{T_{p,\mathrm{tüm}}}{T_{p,\mathrm{üst}}}<1.1

Yalnızca bodrumun üç tarafında perde bulunması, bina tabanını kendiliğinden bodrum üstüne taşımaz. İki yatay doğrultudaki periyot koşulu da kontrol edilir. Koşullardan biri sağlanmıyorsa 3.3.1.2 gereği bina tabanı temel üst kotunda tanımlanır.

Bina Tabanının BYS’ye Etkisi

Bodrum tabanının hangi kotta tanımlandığı, $H_N$ ve dolayısıyla Tablo 3.3 sonucu üzerinde etkili olabilir. Örneğin toplam temel–çatı mesafesi 75 m olan bir yapıda bodrum üstünden çatıya yükseklik 63 m olsun:

3.3.1.1 koşulları sağlanıyorsa, BYS için esas alınan yükseklik 63 m olabilir.
Koşullardan biri sağlanmıyorsa, esas alınan yükseklik temel üstünden ölçülen 75 m’dir.

Bu iki farklı $H_N$ seçimini bodrumlu binanın analiz modelini değiştirmeden yalnızca rapordaki yükseklik hanesini azaltmak şeklinde yorumlamak doğru değildir. Bina tabanı kararı, yönetmeliğin üst/alt bölüm hesabı ve modelleme hükümleriyle tutarlı olmalıdır.

TBDY 2018 Madde 3.3.1'e göre bina tabanı ve HN ölçümü — Görsel 1 - Figure 1 - Deprem hesabında bina yüksekliği, yönetmelikte tanımlanan bina tabanından itibaren ölçülür.

BYS ile Deprem Tasarım Sınıfı (DTS) Arasındaki İlişki

DTS, BYS tablosunda kullanılacak sütunu belirler. TBDY 2018 Tablo 3.2’ye göre DTS, DD-2 için kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısı $S_{DS}$ ile Bina Kullanım Sınıfı (BKS) kullanılarak bulunur:

S_{DS}=S_S F_S

Burada $S_S$ harita spektral ivme katsayısı, $F_S$ ise yerel zemin etki katsayısıdır. DTS 1–4, BKS 2 ve 3 için; DTS 1a–4a, BKS 1 için tanımlıdır. “a” eki, doğrudan binanın yüksekliğini belirtmez.

Sıralama şöyledir: saha ve zemin verilerinden DD-2 için $S_{DS}$ bulunur → kullanım amacına göre BKS ve ardından DTS seçilir → bina tabanı ve $H_N$ belirlenir → Tablo 3.3’ten BYS okunur. Dolayısıyla aynı yüksekliğe sahip iki binanın tehlike/kullanım koşulları farklı olduğunda BYS’si de farklı olabilir.

Aynı DTS grubunun içinde bulunan, örneğin DTS=1 ile DTS=2, Tablo 3.3 bakımından aynı yükseklik sütununu kullanır. Bunun, yönetmeliğin diğer bütün hükümlerinin bu iki DTS için aynı olduğu anlamına gelmediği unutulmamalıdır.

TBDY 2018 Tablo 3.3: BYS 1–8 Yükseklik Aralıkları

Aşağıdaki tablo TBDY Tablo 3.3’teki yükseklik sınırlarını metre cinsinden gösterir. Tablo satırlarının uç değerleri önemlidir: örneğin $H_N=70$ m, DTS=2 için BYS=2’dir; BYS=1 ancak 70 m aşıldığında başlar.

Tablo 1 - Table 1 - TBDY 2018 Tablo 3.3 — Bina Yükseklik Sınıfları; H_N metre cinsindendir.
BYS	DTS = 1, 1a, 2, 2a	DTS = 3, 3a	DTS = 4, 4a
1	H_N > 70	H_N > 91	H_N > 105
2	56 < H_N ≤ 70	70 < H_N ≤ 91	91 < H_N ≤ 105
3	42 < H_N ≤ 56	56 < H_N ≤ 70	56 < H_N ≤ 91
4	28 < H_N ≤ 42	42 < H_N ≤ 56	42 < H_N ≤ 56
5	17,5 < H_N ≤ 28	28 < H_N ≤ 42	28 < H_N ≤ 42
6	10,5 < H_N ≤ 17,5	17,5 < H_N ≤ 28	17,5 < H_N ≤ 28
7	7 < H_N ≤ 10,5	10,5 < H_N ≤ 17,5	10,5 < H_N ≤ 17,5
8	H_N ≤ 7	H_N ≤ 10,5	H_N ≤ 10,5

Resmî tabloda DTS=3/3a ile DTS=4/4a sütunları BYS=4–8 satırlarında ortak hücre kullanır; yukarıdaki tabloda okunabilirlik için aynı değerler iki sütuna ayrı yazılmıştır. Bu, DTS=4/4a binalarında BYS=4–8 bulunmadığı anlamına gelmez.

Tablodan yalnızca yüksekliğe göre sınıf belirlenir. Seçilen betonarme, çelik veya diğer taşıyıcı sistemin o sınıfta kullanılıp kullanılamayacağı, Tablo 4.1 ve diğer ilgili kurallarla ayrıca kontrol edilir.

BYS Nasıl Belirlenir? Adım Adım Hesap

DD-2 tehlike parametrelerini ve yerel zemin sınıfını belirleyerek $S_{DS}$ değerini elde et.
Binanın kullanımına göre BKS seç ve Tablo 3.2’den DTS belirle.
Bodrum durumunu ve gerekirse Madde 3.3.1.1’deki perde/periyot koşullarını inceleyerek bina tabanını tanımla.
Bu tabandan itibaren $H_N$ ‘yi ölç.
DTS sütunu ile $H_N$ aralığının kesişiminden BYS’yi bul.
Sonuç için Tablo 4.1, Tablo 4.4, Tablo 3.4 ve gerekiyorsa Bölüm 13 koşullarını ayrıca denetle.

Yalnızca bir yazılımın otomatik BYS önerisine dayanmak doğru değildir. Özellikle bodrum tabanının nasıl modellendiği ve sınır yüksekliğe çok yakın projelerde kullanılan kotların doğruluğu bağımsız olarak doğrulanmalıdır.

BYS=1 ve Yüksek Bina Tanımı

TBDY 3.3.2.2, BYS=1 binaları Bölüm 13 kapsamındaki yüksek binalar olarak sınıflandırır. Bu sınıf için alt sınırlar DTS grubuna göre değişir:

Tablo 2 - Table 2 - TBDY 2018’e göre yüksek bina (BYS=1) sınırları.
DTS grubu	BYS=1 koşulu
1, 1a, 2, 2a	H_N > 70 m
3, 3a	H_N > 91 m
4, 4a	H_N > 105 m

Bu sınırlar imar mevzuatındaki yüksek yapı tanımı, itfaiye/yangın sınıflandırması veya mimari yüksek bina tanımıyla aynı amaçta değildir. Burada kullanılan terim doğrudan TBDY’nin deprem hesabı sınıflandırmasıdır.

BYS=1 olan binada Bölüm 13’ün yüksek bina taşıyıcı sistem, analiz ve performans değerlendirme hükümleri devreye girer. Bu durum, sadece Tablo 4.1’de daha büyük R seçmekle ya da normal bina hesabında kat sayısını artırmakla karşılanamaz. Bina Performans Düzeyleri yazısında yüksek binalara ait DD–performans eşleştirmeleri ayrıca açıklanmıştır.

BYS’nin Taşıyıcı Sistem Seçimine Etkisi

TBDY 4.3.1 ve Tablo 4.1, sistemlerin süneklik sınıflarına bağlı R ve D katsayılarıyla birlikte izin verilen BYS aralıklarını verir. Örneğin seçilmiş yerinde dökme betonarme sistemlerde:

Tablo 3 - Table 3 - TBDY 2018 Tablo 4.1’den seçilmiş betonarme sistemler; burada yalnızca BYS sınırı gösterilmiştir.
Kod	Taşıyıcı sistem	İzin verilen BYS
A11	Yüksek süneklikli moment aktaran betonarme çerçeve	≥ 3
A12	Yüksek süneklikli bağ kirişli perde	≥ 2
A13	Yüksek süneklikli boşluksuz perde	≥ 2
A21–A22	Sınırlı süneklikli çerçeve + yüksek süneklikli perde (karma)	≥ 4; özel DTS=4 hükmü ayrıca kontrol edilir
A31	Sınırlı süneklikli moment aktaran betonarme çerçeve	≥ 7

Örneğin BYS=2 bir yapı için, “A11 satırında BYS≥3 yazdığı halde R’yi küçülterek A11’i kullanırım” yaklaşımı geçerli bir sistem seçimi değildir. Ayrıca 4.3.1.2, yalnızca DTS=4 binalarla sınırlı olmak üzere A21, A22, C21 ve C22 sistemlerinde BYS≥2’ye kadar kullanım için özel hüküm tanımlar. Bu istisnayı her DTS’ye genellemek doğru değildir.

R ve D değerleri, taşıyıcı sistemin gerçek düzeni ve detaylandırılmasıyla tutarlı olmalıdır. Bu konu için Taşıyıcı Sistem Davranış Katsayısı (R) yazısına bakabilirsiniz.

BYS’nin Deprem Hesabı Yöntemine Etkisi

TBDY 4.6.2.1 kapsamında Bölüm 4’e tabi binalarda modal hesap yöntemleri kullanılabilir. Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi ise 4.6.2.2 ve Tablo 4.4 kapsamındaki BYS/DTS ve düzensizlik koşullarıyla sınırlıdır.

Tablo 4 - Table 4 - TBDY 2018 Tablo 4.4 — Eşdeğer Deprem Yükü Yöntemi’nin uygulanabildiği sınıflar.
Bina durumu	DTS 1, 1a, 2, 2a	DTS 3, 3a, 4, 4a
Her katta η_bi ≤ 2,0 ve B2 düzensizliği yok	BYS ≥ 4	BYS ≥ 5
Diğer tüm binalar	BYS ≥ 5	BYS ≥ 6

Örneğin DTS=2 ve BYS=4 olan bir binada, birinci satırdaki düzensizlik koşulu sağlanıyorsa bu yöntem uygulanabilir; sağlanmıyorsa ikinci satır BYS≥5 istediği için eşdeğer deprem yükü yöntemi kullanılamaz. Yöntem seçimi yalnızca kat sayısına bağlanamaz.

Bu tablo, Bölüm 13 kapsamındaki yüksek binalar için öngörülen özel analizlerin yerine geçmez. Şekildeğiştirmeye göre değerlendirme ve tasarım gereken durumlarda Bölüm 5, mevcut binalarda Bölüm 15 ve yüksek binalarda Bölüm 13 hükümleri ayrıca uygulanmalıdır.

BYS ve Bina Performans Hedefleri

BYS, yalnızca analiz yöntemini değil, bazı binalarda hangi deprem düzeyinde hangi performansın doğrulanacağını da etkiler. TBDY Tablo 3.4’te yeni yüksek bina olmayan betonarme/çelik binalar, yüksek binalar ve mevcut binalar ayrı gösterilir.

Örneğin normal hedefli yeni yüksek bina olmayan betonarme/çelik binalarda DD-2 altında Kontrollü Hasar (KH) / DGT bulunur. BYS=1 yüksek binaların normal performans hedefi kapsamında ise DD-4 altında Kesintisiz Kullanım (KK) / DGT, DD-2 altında KH / DGT ön tasarım ve DD-1 altında Göçmenin Önlenmesi (GÖ) / ŞGDT değerlendirmeleri yer alır. DTS=1a/2a için ileri performans hedefleri ayrıca tanımlanmıştır.

BYS=1 olmanın tek sonucu “DD-1 kontrolü” değildir; yüksek bina hesabının tüm ilgili hükümleri ve seçilen taşıyıcı sistem de birlikte değerlendirilir. Mevcut ve deprem yalıtımlı binalarda da farklı tablolar ve bölüm hükümleri kullanılabilir.

Mevcut Binalarda BYS’nin Kullanımı

Mevcut binalarda BYS, bina tabanının ve gerçek yapısal yüksekliğin belirlenmesiyle elde edilir; yalnızca eski ruhsatta yazan kat sayısına göre seçilmez. Ancak mevcut bina performans değerlendirmesi, yeni binanın tasarım kontrolünün aynısı değildir. Bölüm 15’in bilgi düzeyi, malzeme ve donatı tespiti, taşıyıcı sistem modellemesi, eleman kabul sınırları ve yöntem seçimi hükümleri uygulanır.

Özellikle bir binanın ruhsat tarihi, mevcut kullanım amacı veya sonradan yapılmış bodrum/kat değişiklikleri, doğru projelendirme verilerinin toplanması açısından önemlidir. BYS’nin değişmesi tek başına binanın güçlendirilmesi gerektiği sonucunu doğurmaz; uygun değerlendirme yöntemi ve hedef, ilgili hükümler kapsamında belirlenir.

Örnek Hesap: Aynı Yükseklikte, Farklı DTS’lerde İki Bina

İki binanın da doğru tanımlanmış bina tabanından çatıya ölçülen yüksekliği aynı olsun:

H_N=75\ \mathrm{m}

İlk bina DTS=2 olsun. Tablo 3.3’te DTS 1/1a/2/2a sütununda BYS=1 sınırı $H_N>70$ m’dir. Dolayısıyla:

75>70\quad\Rightarrow\quad \boxed{\mathrm{BYS}=1}

İkinci bina DTS=3 olsun. Bu sütunda BYS=2 aralığı $70<H_N\leq91$ m olduğundan:

70<75\leq91\quad\Rightarrow\quad \boxed{\mathrm{BYS}=2}

Yani aynı 75 m yükseklik, farklı DTS koşullarında farklı BYS ve dolayısıyla farklı ilgili tasarım hükümleri doğurur. İkinci binanın “daha güvenli” olduğu sonucu bu sınıflardan çıkarılamaz.

Sınır değerde örnek: Tam 70 metre

DTS=2 için $H_N=70,00$ m ise sonuç BYS=2’dir; çünkü BYS=1 koşulu 70 m’den büyük olmaktır. Ölçüm 70 m’yi aştığında, örneğin 70,01 m olduğunda, aynı DTS’de BYS=1 elde edilir. Sınırdaki bir projede kat kotları, bina tabanı ve düşey ölçülerin dikkatle kontrol edilmesi bu yüzden önemlidir.

Bodrum tabanı için kısa kontrol örneği

Bodrum perdelerinin en az üç taraftan çevreleme koşulu sağlansın. İki dik doğrultuda periyot oranları, örnek olarak, $1,04$ ve $1,08$ olsun. Her ikisi de $1,10$ ‘dan küçük olduğundan, diğer yönetmelik koşulları da doğru uygulanıyorsa bina tabanı bodrum perdelerinin üst kotundaki kat döşemesinde tanımlanabilir.

Oranlardan birinin $1,12$ çıkması durumunda ise 3.3.1.1’in iki doğrultudaki koşulu birlikte sağlanmaz; bina tabanı temel üst kotunda tanımlanır. Bu karşılaştırmada verilen periyotlar örnektir; gerçek projede uygun modelden elde edilmelidir.

Sonuç

Bina Yükseklik Sınıfı, TBDY 2018’de $H_N$ ile DTS’nin birlikte değerlendirilmesinin sonucudur. Önce doğru bina tabanı ve $H_N$ , ardından Tablo 3.3’teki DTS sütunu belirlenmelidir. BYS=1 için yüksek bina sınırı DTS grubuna göre 70, 91 veya 105 m’nin aşılmasıdır.

BYS, taşıyıcı sistem ve analiz yöntemi seçimini ve bazı performans hedeflerini etkiler; ancak yapı güvenliğini tek başına ölçmez. Özellikle rijit bodrum koşulları, sınır yükseklikler, Tablo 4.1 sistem izinleri ve Tablo 4.4 yöntem kısıtları, proje kararlarında birlikte kontrol edilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Analiz programında BYS otomatik çıkıyorsa tekrar kontrol gerekir mi?